ColumnSheila Sitalsing

Zo schoon was het straatje bij de dienst Toeslagen nog nooit geweest

Orville Richard Burrell, die de wereld onder zijn artiestennaam Shaggy gouden klassiekers schonk als Boombastic, wist al wat je moest zeggen als je ergens van beschuldigd wordt: Wasn’t me.

Shaggy’s tip was bedoeld voor levenskwesties – wanneer je gezien bent, samen met de buurvrouw spiernaakt op de badkamervloer – maar is breed toepasbaar. Wanneer je voor een parlementaire onderzoekscommissie staat die aan je vraagt hoe het mógelijk is dat onder jouw regie en verantwoordelijkheid werkende ouders met jonge kinderen zijn geruïneerd, bijvoorbeeld. Dan zeg je: ‘Wassikniet’. Dan ga je wijzen: daar moet u zijn. Ander loket, ander ministerie, anderen.

Woensdag verschenen een voormalige directeur-generaal van de Belastingdienst en een ex-directeur van de dienst Toeslagen – gewichtige functies, met macht beklede mannen, schaal allerhoogst in de cao voor Rijksambtenaren – voor de commissie die de ontsporing bij de dienst Toeslagen van de Belastingdienst onderzoekt. Beiden hadden ze een bezem mee. Ze veegden met verve, zo schoon was hun straatje nog nooit geweest.

Want ja, het was bij Toeslagen waar controle ontaardde in het achtervolgen van ouders en deze manen tot het terugbetalen van tienduizenden euro’s – veelal ten onrechte, maar dat zou pas vele jaren en veel persoonlijke drama’s later blijken. En nee, de instructies om ‘zo hard’ te handelen kwamen van elders.

Van het ministerie van Sociale Zaken, wezen de voormalige belastingambtenaren (hun dienst valt onder het ministerie van Financiën). Van ‘de politiek’ die de uitvoering tot strengheid had aangespoord. Van de wet. Van de jurisprudentie.

Ze hadden heus gevraagd of het niet redelijker kon. Ze hadden heus gezien dat burgers in peilloze ellende werden gestort. Het speet ze heus dat het afpakken van geld dat burgers toekwam van ‘een tijdelijk nadeel’ verwerd tot ‘een langdurig nadeel’ (zo praten ze daar over de kwellingen die ze ons aandoen). Maar coulance betrachten mocht niet van Sociale Zaken, zo veegden ze ijverig de hondendrollen weg.

Het ondervragende comité schopte de drollen terug.

Want er is een fundamenteel verschil tussen een wens tot strengheid van ‘de politiek’ en het schenden van de rechtsbescherming van burgers, zoals bij de dienst Toeslagen gebeurde. Daar stuurde een overenthousiast team triomfantelijke berichten rond waarin werd gejoeld over ‘afpakjesdag’ en over ‘een license to disturb’ – in onze dromen zijn we allemaal weleens Rambo.

En het is te makkelijk om je als Directeur-Generaal met salarisschaal allerhoogst als een schooljongen te verschuilen achter instructies van hogerhand. Terwijl een gerechtelijke uitspraak wel degelijk ruimte bood voor redelijker handelen. Terwijl er een interne memo lag van een jurist die waarschuwde dat de beginselen van behoorlijk bestuur en de rechtsbescherming van burgers werden geschonden. Terwijl er heus geen oekaze van Sociale Zaken lag om bezwaren van ouders twee jaar lang te laten liggen. Terwijl er ook nog zoiets bestaat als je eigen morele kompas.

Hier ligt de aloude kwestie op tafel over de verhouding tussen individuele verantwoordelijkheid en systeemverantwoordelijkheid. Sta je daar als directeur-generaal in schaal allerhoogst op de cao voor Rijksambtenaren: het systeem verordonneerde kruisiging van deze alleenstaande moeder, edelachtbare, wassikniet, was het systeem.

Donderdag zijn hoge ambtenaren van Sociale Zaken aan de beurt. Vermoedelijk met een gigantische bezem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden