Opinie

'Zo progressief is de nieuwe paus niet'

Terwijl zijn voorganger Benedictus kon rekenen op een uiterst kritische pers, hebben de media paus Franciscus in de armen gesloten. Maar luister nou eens goed, schrijft Dirk-Jacob Nieuwboer. Zo progressief is de nieuwe man niet.

Boven en onder: paus Franciscus. Beeld afp

Gewijde muziek van Mozart zwelt aan. In beeld verschijnt een bejaarde man met een ouderwetse bril. We zien hem stokstijf stilstaan op een balkon en staren naar een menigte mensen in het donker. Zijn witte jurk kleedt goed af, maar je kunt zien dat hij een flinke buik heeft.

Dan komen er grote witte letters op het scherm: hij is charismatisch.

Even later meldt het filmpje dat de man ook informeel is. Hij schudt dan handen van enthousiaste mensen. We zien hem een gehandicapt kind kussen: toont compassie. Toegewijd. Uitgesproken. Nederig. De man is het allemaal. Als we hem iets horen zeggen over homo's dopen de letters hem progressief. Hij is bescheiden omdat hij zwaait en lacht vanuit het raam van een groot paleis. En tot slot is hij ook nog gewoon: in beeld zien we hem dan rondrijden in een wit karretje met glas - hij staat daar in en zwaait - en stoppen om iets te drinken van iemand uit het publiek. Met een rietje.

Paus Franciscus is erg populair, constateert presentator Jeroen Pauw als het filmpje is afgelopen. 'Misschien ook wel bij niet-katholieken', legt hij voor aan de gast. 'Multimediapriester' Roderick Vonhögen - net terug uit Rome - hoeft niet lang na te denken. 'Hij is echt een man van het volk', bevestigt die enthousiast. 'En ze hebben hem, eigenlijk vanaf dag één, echt in hun hart gesloten. En echt iedereen. Of je nou katholiek bent of niet. Hij overschrijdt die grenzen gewoon door wat-ie uitstraalt, door wat-ie doet. Nog veel meer dan door wat-ie zegt.'

Ooit hadden katholieken als Vonhögen het zwaar als ze aanschoven bij talkshows als Pauw & Witteman. Als ze niet onder vuur werden genomen over de misbruikschandalen, dan wel over de opvattingen over homo's, abortus, anticonceptie en vrouwen. Tegenwoordig mag de officieuze woordvoerder van de katholieke kerk aanschuiven om uit te leggen waarom het zo enorm terecht is dat de paus door Time Magazine tot Persoon van het Jaar is uitgeroepen.

Dit wonder heeft zich in een jaar tijd voltrokken. Toen Jorge Bergoglio nog geen paus was, stond hij bekend als de uiterst conservatieve aartsbisschop van Buenos Aires. Goed, hij reisde dan wel eenvoudig met het openbaar vervoer en woonde niet in het luxueuze aartsbisschoppelijk paleis, maar in 2010 haalde hij zich nog de woede van de Argentijnse president Kirchner op de hals door de invoering van het homohuwelijk te vergelijken met 'een beweging van de duivel' en 'een oorlog tegen God'. Nu wordt diezelfde Bergoglio geprezen, omdat hij de kerk wil hervormen, omdat hij opkomt voor de armen, en ja, omdat hij progressief zou zijn.

Beeld reuters
 
Tegenwoordig mag de officieuze woordvoerder van de katholieke kerk aanschuiven om uit te leggen waarom het zo enorm terecht is dat de paus door Time Magazine tot Persoon van het Jaar is uitgeroepen.

Toffe peer
Niemand kan ontkennen dat deze paus, in ieder geval in stijl, afwijkt van Benedictus. Die kuste geen voeten, lachte minder, zag er altijd wat verkrampt uit en reed rond in een limousine van Mercedes. Franciscus ruilde die in voor een Ford Focus. Benedictus waarschuwde ook geregeld tegen de toenemende economische ongelijkheid, maar bij deze paus klinkt het stukken geloofwaardiger. En dan lijkt hij nog van plan de bezem te halen door de curie, het bestuursapparaat van de kerk, en de Vaticaanse Bank, die door schandalen worden achtervolgd.

Maar dat alleen verklaart zijn populariteit niet. Die is ook het resultaat van kuddegedrag van media, die het beeld van deze paus - eenvoudig, progressief, toffe peer - gretig bevestigen. Zoals Benedictus het nooit goed kon doen, zo kan deze paus het niet fout doen. En: Franciscus weet hoe hij dat positieve beeld kan beïnvloeden.

We zien dat goed op twee momenten die het progressieve imago van Franciscus mede hebben bepaald. 'Als iemand homo is en de Heer zoekt en van goede wil is, wie ben ik om hem te veroordelen?', zei de paus op 29 juli in het vliegtuig op de terugreis van de Wereldjongerendagen in Rio de Janeiro. Een paar maanden later voegde hij er in een interview met een jezuïetentijdschrijft aan toe dat 'we niet alleen maar moeten hameren op kwesties die te maken hebben met abortus, het homohuwelijk en het gebruik van voorbehoedsmiddelen'.

Die zinnen gingen de wereld over. In artikelen met koppen als: Paus wil homo's niet veroordelen en Paus: 'Obsessie met abortus en homo's moet stoppen'. Met daarbij de duiding dat deze paus het over een andere boeg gooit.

Nu pakt hij het zeker anders aan, maar uit niets van wat hij zegt, kunnen we concluderen dat de paus af wil van het conservatieve gedachtengoed. Integendeel.

Franciscus' persconferentie in het vliegtuig is alleen al bijzonder, omdat die ruim 80 minuten duurt en hij al die tijd staat. Midden in het interview zegt de dan 76-jarige wel dat hij moe is, maar hij houdt het nog een half uur vol. En dan, helemaal aan het eind, krijgt hij 'een beetje een delicate vraag': wat wil Franciscus doen met de 'kwestie van de homolobby'?

Complot
De journaliste verwijst daarmee niet, zoals je misschien zou denken, naar organisaties die opkomen voor homorechten. De term homolobby circuleert in kringen van zeer conservatieve katholieken, zij zien een complot waarin liberalen de kerk willen overnemen door zo veel mogelijk homo's priester te maken. En hij dook in februari op toen de Italiaanse krant La Repubblica publiceerde uit een vertrouwelijk rapport over corruptie in het Vaticaan. Daarin zouden homoseksuele geestelijken een grote rol spelen, terwijl ze ondertussen elkaar hielpen om in het geniep aan hun seksuele trekken te komen. Het rapport zou volgens de krant Benedictus het laatste zetje hebben gegeven om af te treden. 'Roddels, desinformatie en laster', reageerde pater Federico Lombardi, de woordvoerder van het Vaticaan.

Interessant dus om te weten wat de paus ervan vindt. 'Ik heb nog niemand in het Vaticaan aangetroffen met een identiteitskaart waarop staat dat hij homoseksueel is', begint hij met een grapje. 'Ze zeggen dat ze er zijn.'

Daarna wordt hij serieuzer. Franciscus vindt dat je onderscheid moet maken tussen 'het feit dat iemand homo is' en 'het feit dat iemand lobby voert'. 'Als iemand homo is en de Heer zoekt en van goede wil is, wie ben ik om hem te veroordelen?', vervolgt hij. En: 'Het probleem is niet het hebben van deze neiging, nee, we moeten broeders zijn (...) Het probleem is van deze neiging een lobby maken, of lobby's van inhalige mensen, lobby's van politici, lobby's van vrijmetselaars, heel veel lobby's. Dat is voor mij het ergste probleem.'

Franciscus' nederige, niet veroordelende zinnetje is verfrissend. Zijn voorganger had het niet over zijn lippen gekregen: onder leiding van Benedictus werd juist bepaald dat homo's geen priester mochten worden. Van die - ook in de kerk controversiële regel - neemt zijn opvolger dus afstand. Maar dat is het dan ook. Voor het overige blijft hij keurig binnen de lijntjes van de kerkleer: de 'homoseksuele neiging' op zich is geen zonde, dat wordt het pas als homo's hun neiging in daden omzetten.

Ook eerder tijdens de persconferentie bleek al dat deze paus geen afstand doet van de conservatieve opvattingen. In Rio had hij niks gezegd over abortus en het homohuwelijk. Waarom niet? 'De Kerk heeft zich daar al op perfecte wijze over uitgelaten', antwoordde Franciscus. De Kerk had volgens hem een 'duidelijke doctrine'. En wat was zijn eigen positie? 'Die van de Kerk. Ik ben een zoon van de Kerk.'

Dit alles gaat hand in hand met vage opmerkingen over de 'homolobby'. Opmerkelijk genoeg slaan weinig media daarop aan, terwijl de kop 'Paus: homolobby het ergste probleem' niet had misstaan. Want die bestaat volgens Franciscus dus blijkbaar wel.

Wat bedoelt hij er nou eigenlijk mee? Ziet hij ook een liberaal homocomplot? Klopt het volgens hem dat homo's een grote rol spelen bij de corruptieschandalen? En waarom noemt Franciscus homo's in zo'n gekke opsomming met 'inhalige mensen, politici en vrijmetselaars'? Bij iedere andere bejaarde man zou je je afvragen of hij ze nog wel helemaal op een rijtje had. Helaas weten we het antwoord niet op die vragen, want woordvoerder Lombardi maakt na dit antwoord een eind aan de persconferentie. En in latere interviews wordt er niet naar gevraagd.

Als Franciscus zich een paar maanden later laat interviewen door de hoofdredacteur van een jezuïtisch tijdschrift - de paus is ook jezuiet - komen we meer te weten over hoe hij met ethische kwesties wil omgaan. 'We kunnen niet alleen maar hameren op de problemen rond abortus, het homohuwelijk en het gebruik van anticonceptie. Dat kan niet. Ik heb nooit heel veel over die zaken gepraat, en dat is me vaak aangewreven. Doch, als men erover spreekt, dan moet men erover praten binnen een context. Wat betreft het standpunt van de Kerk - men kent het trouwens, en ik ben immers een zoon van de Kerk - is het niet nodig daar continu over te praten.'

Beeld ap
 
Zoals Benedictus het nooit goed kon doen, zo kan deze paus het niet fout doen. En: Franciscus weet hoe hij dat positieve beeld kan beïnvloeden.

Barmhartigheid
Je zou bijna denken dat Franciscus 'de problemen' en de leer rond deze ethische kwesties niet belangrijk vindt, maar dat zegt hij niet. Wat hij wel zegt, is dat de Kerk het er niet zo vaak over hoeft te hebben. En als dat wel gebeurt dan moet het met oog voor de mens. 'Het is nodig mensen te begeleiden met barmhartigheid.'

Het wijkt af van het regelfetisjisme van zijn Duitse voorganger. Die begon altijd eerst met de regel en eindigde dan nog met wat barmhartigheid. Franciscus draait het om: eerst de menselijkheid, dan de strenge leer. 'De evangelische boodschap moet met meer eenvoud, diepte en vuur worden gebracht', zegt Franciscus. Maar ook: 'Uit deze boodschap vloeien de morele consequenties voort.' Dat is prettiger voor het gehoor dan het continue gezeur over regels natuurlijk, maar het betekent niet dat de regels uit beeld zijn.

En waarom doet Franciscus het op deze manier? Het aardige is dat hij gewoon hardop zegt wat zijn pr-strategie is: 'Een verkondiging van het missionaire type concentreert zich op het essentiële, op het noodzakelijke, wat overigens ook datgene is waarvoor men het meest warm loopt en wat het meest aantrekt, namelijk dat wat het hart doet branden.' En hij weet dat als de Kerk die leuke boodschap niet verkondigt, er niemand meer luistert naar de rest. 'We moeten dus een nieuw evenwicht trachten te vinden, anders dreigt ook het morele bouwwerk van de Kerk als een kaartenhuis in te storten.'

Van Bergoglio wordt wel gezegd dat hij nu nog voorzichtige stapjes zet om later pas echt door te pakken. Dat zou kunnen, al ligt het niet voor de hand dat hij zich dan ontpopt als een liberale kerkhervormer. In zijn vorige, Argentijnse leven wijst weinig op radicale veranderingsdrift.

Bergoglio is eerder een pragmaticus. Voor zover hij de Kerk wil veranderen doet hij dat, omdat hij vreest dat anders de boel in elkaar klapt. Hij hervormt niet omdat hij progressief is, maar omdat hij zo veel mogelijk overeind wil houden.

En hij doet dat met een uitgekookte marketingstrategie. Zo zou je het tenminste noemen als hij de baas was van elke andere grote organisatie. Als je de fijne kanten van je product maar goed genoeg verkoopt, begint niemand meer over de nare kanten. Het werkt tot nu toe wonderbaarlijk goed. Niet in het minst door de hulp van veel media: het beeld van de goede herder die een ouderwets, gecorrumpeerd instituut vermenselijkt en moderniseert, is te mooi om niet te vertellen.

Spiegelbeeld
Dat leidt soms tot absurde berichtgeving. 'Paus denkt ruimer over gezinsvorm', kopte de NOS-site begin januari. In werkelijkheid zei de paus iets heel anders: gezinsvormen met gescheiden ouders en homoseksuelen plaatsen de kerk voor de uitdaging om het evangelie nog beter te verkondigen. Diezelfde NOS noemde de pauszegen 'sober', passend in het beeld van de eenvoudige Franciscus. En wat was daarvoor de reden? De paus sprak de paaszegen niet in 65 talen uit zoals zijn voorgangers. Oftewel: de nieuwe paus heeft gewoon geen talenknobbel.

Zo laten de media het spiegelbeeld zien van Benedictus. Toen die had gezegd dat condooms soms wél mochten, zuchtte Jan Mulder bij De Wereld Draait Door afkeurend: 'Waar bemoeit die man zich mee?' En als priester Antoine Bodar erop wijst dat de paus wel degelijk heeft gereageerd op de misbruikschandelen: 'Ja, maar het is zo laat. Geef nou eens een keer toe. Je moet het er-uit-trek-ken.' Bodar: Maar ik geef het toch toe? 'Nee, je vergoelijkt het steeds, die terroriserende traagheid van jouw chef.'

Nu kan Franciscus juist geen kwaad doen: hij is eenvoudig, progressief, een toffe peer. 'De paus afschilderen als superman, een soort ster, lijkt me een belediging', zei Franciscus vorige week zelf bescheiden in een interview met de Corriere della Sera. Het meer opportunistische geluid bewaart hij voor achter gesloten deuren. 'Maak er maar gebruik van', zei hij volgens bisschop Jos Punt toen de Nederlandse kerkelijke top bij hem op bezoek was.

Zou de paus dan toch geen heilige zijn? Soms wordt er even getwijfeld. 'Is dat nou het resultaat van een razend knappe media-adviseur en een campagne?', vroeg Paul Witteman. Gelukkig was daar perspriester Roderick Vonhögen om de zorgen snel weg te nemen: 'Nee, het is natuurlijk ook heel erg de vraag hoe zich dat uiteindelijk gaat uitkristalliseren, maar het is wel echt, het is wel authentiek, d'r zitten geen mannetjesmakers achter die dat allemaal voor hem inplannen. Ik heb hem zelf nu van heel dichtbij al een paar keer gezien en ook als de camera's uit zijn, is hij echt zichzelf.'

Dirk-Jacob Nieuwboer is redacteur van de Volkskrant. Dit artikel stond in Vonk, de zaterdagse weekendbijlage van de Volkskrant, van 15 maart.

Beeld epa
 
Je zou bijna denken dat Franciscus 'de problemen' en de leer rond deze ethische kwesties niet belangrijk vindt, maar dat zegt hij niet. Wat hij wel zegt, is dat de Kerk het er niet zo vaak over hoeft te hebben. En als dat wel gebeurt dan moet het met oog voor de mens. 'Het is nodig mensen te begeleiden met barmhartigheid.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden