Opinie Europese Unie

Zo blaas je de democratie in de EU nieuw leven in

Frans Timmermans en andere Spitzenkandidaten zijn het slachtoffer van een Europees spel waar twee soorten verschillende regels gelden. Maak één heldere regel, stelt Jaap Hoeksma, en burgers hebben een echte democratische keuze. 

Restanten van een verkiezingsposter met de foto van Frans Timmermans, kandidaat voor de PvdA bij de Europese verkiezingen. Beeld Theo Audenaerd

De strijd tussen de Spitzenkandidaten om voorzitter van de Europese Commissie te worden, blijkt een spel dat het Europees Parlement en de Europese Raad beide nog moeten leren. Het probleem waar alle deelnemers mee te maken hebben is dat de regels van het spel onduidelijk zijn.

In zijn Homo Ludens uit 1938 waarschuwde Johan Huizinga al dat omstreden spelregels een recept vormen voor ruzie, teleurstelling en verbittering vormen. Het kon daarom bijna niet anders dan dat er in de strijd om de opvolging van Juncker slachtoffers vielen.

De regels van het huidige spel om de macht in Europa vormen een mengsel van twee verschillende visies. Volgens het Verdrag van Lissabon uit 2007 worden de EU- burgers op het niveau van de Unie vertegenwoordigd in het Europees Parlement.

Vanuit deze visie ligt het concept van de Spitzenkandidaten voor de hand. De Akte betreffende de verkiezing van leden van het Europees Parlement stamt echter uit 1976 en draagt de kenmerken van die tijd.

De toenmalige ‘Europese Gemeenschappen’ vormden een organisatie van democratische staten en de leden van het Europees Parlement werden gekozen door de onderdanen van die lidstaten. Europese politieke partijen met een lijsttrekker voor alle lidstaten passen niet in dit concept.

Zo bezien vormt het systeem van de Spitzenkandidaten een democratische illusie. In werkelijkheid is het recht om te kiezen en gekozen te worden binnen de EU nog steeds beperkt tot het land van nationaliteit of verblijf. Anno 2019 kan geen enkele EU-burger aan verkiezingen op het niveau van de Unie deelnemen.

De opzet van de bedenkers van de Spitzenkandidaten-procedure in 2014 was om de kloof tussen de burgers en ‘Brussel’ te dichten. Gegeven het feit dat ruim 50 procent van de EU- burgers aan de EP-verkiezingen van 2019 heeft meegedaan, zijn zij in die opzet geslaagd. Dankzij de opkomst van de burgers vormt de EU anno 2019 een Unie van Staten en Burgers die als een Europese democratie functioneert.

Ondanks alle goede voornemens is de EU na de verkiezingen weer in de greep van koehandel en achterkamertjespolitiek terecht gekomen. De reden voor deze terugval in oude praktijken is dat het Europees Parlement de regels voor de verkiezing van de eigen leden uit 1976 nog niet heeft aangepast aan de bepalingen van het Verdrag van Lissabon.

Het gevolg daarvan is dat de oude en de nieuwe visie op de EU op elkaar botsen. Huizinga wist al dat geen enkel spel zo met plezier gespeeld kan worden. De belangrijkste prioriteit van het nieuw gekozen Europees Parlement moet dus zijn om regels voor de verkiezingen van de eigen leden aan te passen aan het concept van een democratische EU.

Dan kan het systeem van de Spitzenkandidaten in stand blijven en hoeven de burgers bij de volgende gang naar de stembus in 2024 niet bang te zijn voor een herhaling van de spelbrekerij die de uitslag van de verkiezingen van 2019 ontsiert.

Jaap Hoeksma is schrijver van European Democracy.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden