Debat over Geweld tegen immigranten in Zuid-Afrika

Zijn de plunderingen van migrantenwinkels in Johannesburg een teken van xenofobie?

De Zuid-Afrikaanse president Ramaphosa heeft de aanvallen op immigranten uit andere Afrikaanse landen scherp veroordeeld. Maar Zuid-Afrika wil de rellen liever niet vergelijken met xenofobie in Europa. 

Jeppestown: bewoners van een hostel voor trekarbeiders uit Zululand maken zich dinsdag op voor acties tegen immigranten in de buurt. Beeld AFP

‘Het is belangrijk om vast te stellen dat Zuid-Afrika geen ­xenofoob land is.’ Dit staat in een officiële verklaring die vier Zuid-Afrikaanse ministeries, die van Politie, Werkgelegenheid, Vervoer en Binnenlandse Zaken, zondagavond deden uitgaan. Die dag waren migranten met winkels en stalletjes aangevallen in de wijk Jeppestown in Johannesburg. Immigranten uit ­andere Afrikaanse landen waren mishandeld, hun zaken werden geplunderd, er zouden vijf doden zijn gevallen. De grote betogingen in de straten van Johannesburg tegen de migranten rakelen het debat weer op over de vraag hoe xenofoob Zuid-Afrika is.

Die aanvallen, vooral door armen uit sloppenwijken en hostels (woonbarakken), gingen maandag door. ­Foto’s en filmbeelden laten lachende Zuid-Afrikanen zien, mannen en vrouwen, jong en oud, die er met gestolen waar vandoor gaan. De week ervoor was zoiets al gebeurd in Pretoria na de dood van een taxichauffeur.

In het hele land woedt tegelijkertijd een strijd van Zuid-Afrikaanse vrachtwagenchauffeurs tegen buitenlanders die hun banen zouden inpikken; er is een staking uitgeroepen. Chauffeurs uit andere Afrikaanse landen worden al meer dan een jaar ­belaagd: volgens een rapport van ­Human Rights Watch van half augustus zijn in een jaar meer dan tweehonderd doden gevallen bij de aanvallen op buitenlandse chauffeurs. De vakbond van Zuid-Afrikaanse chauffeurs spreekt van een ‘oorlog’ en eist het ontslag van alle niet-Zuid-Afrikaanse bestuurders.

Agressie

Eigenlijk is die verklaring van de vier ministeries een teken hoe ernstig het is gesteld met het xenofobe geweld in Zuid-Afrika, schrijft Jan Bornman op de progressieve site New Frame. De agressie tegen buitenlanders wordt volgens hem opgepord door onverantwoordelijke uitspraken van politici van zowel het regerende ANC als de oppositie DA (Democratische Alliantie). Ook Human Rights Watch bekritiseerde politieke leiders die tijdens de campagne voor de verkiezingen afgelopen mei de schuld voor armoede, werkloosheid, misdaad, geweld en drugsgebruik in de schoenen van de migranten schoven.

Organisaties van migranten zijn opnieuw geschokt en ten einde raad. De voorzitter van het African Diaspora Forum, Vusumuzi Sibanda, zei tegen New Frame: ‘Waar is de leiding in dit land? Als burgers mensenlevens zo weinig waard vinden, zal dit niet eindigen bij de migranten, dat moorddadige element zal uitgroeien tot gewelddadige misdaad.’ En Danie Dunia van het Africa Solidarity Network: ‘We leven in angst.’

De Nigeriaanse regering is ook ­razend, omdat in Zuid-Afrika veel landgenoten worden belaagd. Minister van Buitenlandse Zaken Geoffrey Onyeama twitterde: ‘Ontving misselijkmakend en treurig nieuws over voortgaande brandstichting en plundering van Nigeriaanse winkels en woningen in Zuid-Afrika door hersenloze misdadigers terwijl politiebescherming faalt. Genoeg is genoeg. Wij zullen drastisch maatregelen nemen.’ Pijnlijk, omdat deze week een economische Afrikaanse top in Kaapstad wordt gehouden. Bovendien zal de Nigeriaanse president Buhari op staatsbezoek komen.

Wees waakzaam

‘Zuid-Afrikanen slaan weer aan het plunderen en brandstichten’, kopte de Nigeriaanse krant Premium ­Times. Nigerianen maken zich zorgen over hun familieleden in het zuiden. De krant haalt de voorzitter van de Nigeria Union South Africa, Adetola Olubajo, aan: ‘De situatie is gespannen en erg gevaarlijk voor buitenlanders, daarom roepen we Nigerianen in Zuid-Afrika op waakzaam en voorzichtig te zijn.’ Zeker vijftig winkels werden vernield, zei hij: ‘Veel Nigerianen zijn getraumatiseerd.’

Begin augustus waren de rollen omgekeerd. Er braken er rellen uit in wijken van Johannesburg, toen de politie invallen deed in winkels en andere ondernemingen van buitenlanders om te controleren of ze de vereiste papieren hadden en of zij smokkelwaar verkochten. De agenten stuitten op verzet en de operatie werd afgeblazen, tot onvrede van Zuid-Afrikanen in de omgeving. Een paar dagen later kwam de politie en arresteerde zeshonderd personen. Inwoners van de wijk ­Soweto plunderden een Spaza-supermarkt (met een buitenlandse eigenaar) als vergelding voor het verzet van de migranten. Er waren ook betogingen ter ondersteuning van de buitenlanders en tegen xenofobie.

Maar kun je wel spreken van xenofobie in Zuid-Afrika? Sommige columnisten spreken zelfs van afrofobie, onder wie Zenzo Moyo in een opiniestuk voor de de site News24. Migranten van buiten Afrika hebben niets te vrezen. Ze plaatst de retoriek tegen buitenlanders in het kader van ‘anti-immigranten-populisme’ dat in opmars is in Europa, India, Brazilië en de VS. Dat het hier gaat om Afrikanen versus andere Afrikanen doet er kennelijk weinig toe, als politici en burgers een zondebok zoeken.

Sociale media op hol

Nadat de politie zich op 1 augustus aanvankelijk had teruggetrokken, een wijs besluit volgens Moyo, ‘sloegen de sociale media op hol, velen noemden de politieagenten lafbekken die wegrenden voor illegale migranten’. De burgemeester van Johannesburg, Herman Mashaba van de oppositiepartij DA, ging volgens haar het verst in het aanjagen van haat en eigenrichting, omdat hij twitterde: ‘Ik ben diep gekwetst en ondersteboven toen ik bij het wakker worden hoorde dat geen enkele crimineel is gearresteerd.’

News24 laat ook burgemeester Mashaba zelf een opinieartikel publiceren. ‘Ik laat mij de mond niet snoeren! Ik zal ervoor zorgen dat deze kwestie (illegale immigratie) hoog op de nationale agenda blijft en dat maakt mij en de mensen die het met mij eens zijn niet tot xenofoben.’

Dat er vele economische problemen zijn, ‘is geen reden om weg te kijken bij de financiële lasten die worden veroorzaakt door het probleem van illegale immigratie’. Migranten zijn alleen welkom als ze verblijfsvergunningen hebben gekregen; ‘Zuid-Afrika zal geen experiment worden voor een land zonder grenzen.’

Ondertussen is de sfeer op straat grimmig. ‘Ze moeten vertrekken, we hebben er genoeg van!’, hoorden verslaggevers Bheki Simelane en Ferial Haffajee van de Daily Maverick in Jeppestown. ‘Dit was de oorlogskreet van honderden mannen, zwaaiend met lange stokken, kapmessen, gewone messen, stenen en andere wapens terwijl ze door de stad Johannesburg struinden, winkels plunderden, auto’s vernielden. De mannen terroriseerden willekeurige voorbijgangers. Winkelende burgers en middenstanders zochten een goed heenkomen.’

Xenofobie of niet: Zuid-Afrika heeft geen idee hoe de geest weer in de fles te krijgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden