COLUMNMartin Sommer

Zeven jaar wachten op de rekening van het energieakkoord. Waarom duurde dat zo idioot lang?

Vorige week lazen wij eindelijk officieel, want met het stempel van een van de planbureaus, wat het energieakkoord ons gaat kosten. Een akkoord uit 2013, zeven jaar geleden dus. Moeten we het over zo’n oude koe hebben, zegt u. Ja dat moet. De rekening bedraagt tot 2050 52 miljard euro. In het akkoord zelf stond er niet veel over. 14 tot 18 miljard, als investeringen, geen totaalbedrag. Waarom duurde dat zo idioot lang?

Over het algemeen zitten wij in Nederland op de voorste rij als het over de kosten gaat. Geen cent te veel hoor, sprak het Zeeuwse meisje. We voeren in Europa de zuinige vier aan en we zijn er trots op. Maar nu kan het even niet schelen. Recenter dan het energieakkoord is het klimaatakkoord. Qua kosten van hetzelfde laken een pak, alleen vijf maten groter. Er is een fraai akkoord, er zijn doelen, we gaan weer vooroplopen in Europa als het lukt. Maar wat de rekening gaat worden, is na een jaar tamelijk raadselachtig.

Zeker, er is eindeloos gerekend, op bierviltjes en door officiële instellingen. Er is ook vaak gezegd dat maatregelen kostenefficiënt moesten zijn. Wat is kostenefficiënt? Mijn collega Gerard Reijn berekende zelf dat het hele klimaatbeleid over de periode 2017 tot 2050 een duizelingwekkende 460 miljard gaat kosten.

Van de week mocht ik meedoen aan een webinar bij de doop van een rapport van de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) over het bestuurlijke gebruik om akkoorden te sluiten. Aan de hand van onder meer het klimaatakkoord analyseert de raad nut en noodzaak van het verschijnsel. In dit rapport (Akkoord?! Besturen met akkoorden als evenwichtskunst) wordt wel iets gezegd over doorrekenbaarheid van akkoorden. Maar ook niet meer dan twee regels. Zou de bescheiden belangstelling voor de centen iets met het succes van de akkoorden zelf te maken kunnen hebben?

Er zijn uiteraard haken en ogen, aldus de ROB, maar door de bank genomen hebben maatschappelijke akkoorden grote waarde. Besturen is moeilijk geworden, te moeilijk eigenlijk voor politici, lees ik erin. We hebben te maken met horizontalisering, zogeheten ‘wicked problems’, versnippering van de politiek. Allemaal ingewikkelde termen, die ons vertellen dat het bestuurlijke doorpakken niet opschiet. Vroeger spraken we van democratisering, emancipatie en de kiezer die goddank niet meer volautomatisch op de KVP stemde maar zelf besliste. Dat optimisme is helemaal weg.

De ROB schrijft met nauwelijks verholen irritatie over politici die tijdens het proces afstand namen van de klimaattafels. Dat was Buma met zijn waarschuwing voor gele hesjes, en Dijkhoff die sprak van klimaatdrammers. Klimaatakkoord-voorzitter Ed Nijpels, ook deelnemer aan het webinar, was het daar van harte mee eens. Hij vertelde dat de regeringspartijen VVD en CDA van de kook raakten toen het dreigde te gaan lukken aan de klimaattafels. Er moest een politieke ‘cockpit’ komen die zich ertegenaan bemoeide, met maar liefst zeventien deelnemers, de premier, betrokken ministers en staatssecretarissen, fractievoorzitters. Nijpels: ‘U weet dat in een gewone cockpit twee piloten zijn, en een klapstoeltje voor de stewardess. Met zeventien man in een cockpit, dat wordt natuurlijk niks.’

Klimaatakkoord-voorzitter Ed Nijpels, deelnemer aan een webinar van de Raad voor het Openbaar Bestuur, vertelde dat de regeringspartijen VVD en CDA van de kook raakten toen het dreigde te gaan lukken aan de klimaattafels.Beeld ANP Kippa

Als het met zeventien politici in de cockpit niet lukt, is de geëigende vraag waarom het aan tafel met meer dan honderd belanghebbende organisaties, van Shell tot Tata, van Greenpeace tot Milieudefensie, van VNO tot FNV en LTO tot Bovag, dan wel zou lukken. Mijn antwoord is: omdat de rekening een paar jaar gerieflijk in nevelen blijft gehuld.

Vroeger had je de zogeheten ijzeren ring van instellingen die elkaar altijd weer terugzagen aan de poldertafel. Hoogtepunt van die oude gang van zaken was in 1982 het akkoord van Wassenaar, van Wim Kok met de werkgevers. Loonmatiging in ruil voor werk. Dat akkoord hield jaren stand, met grote maatschappelijke steun. Er werd onderhandeld door twee partijen, over hun eigen sores, met hun eigen centen. Zoals cao-onderhandelingen horen te gaan over de eigen portemonnee, en pensioenonderhandelingen ook. Dat maakt ze zo moeilijk. De deelnemers voelen zelf de financiële pijn.

Sybrand Buma waarschuwde voor gele hesjes.Beeld ANP

Die oude poldertraditie met de vaste onderhandelingspartijen is weg, vervangen door een nieuwe, fluïde groep deelnemers aan tafels, van organisaties, industrieën, ngo’s en belanghebbenden. Het grote verschil met vroeger is dat men niet langer onderhandelt over de eigen portemonnee maar over die van u, de belastingbetaler. Vandaar dat deelnemers als Greenpeace en Milieudefensie zo hartstochtelijk pleitten tegen het onder de grond stoppen van CO2. Hun oplossing zou weliswaar tientallen miljarden duurder uitvallen, maar zij hoeven die centen niet op te hoesten. Of neem Doekle Terpstra, voorzitter van het verbond van loodgieters, die in het kader van het algemeen belang een luidruchtig pleidooi hield om het hele land aan de warmtepomp te krijgen. Graag met subsidie, uiteraard.

Draagvlak wordt altijd aangehaald als de ratio van het sluiten van brede akkoorden. En continuïteit. Het grote voordeel van het klimaatakkoord, zei Nijpels, is dat het voor tien jaar geldt. We hebben de politiek, die altijd van de korte baan is, aan de mast gebonden. Maar in laatste aanleg is het enige echte draagvlak toch de stembus. En de reden van de politieke kortademigheid is dat politici altijd over hun schouder moeten kijken, of de kiezer hen nog kan volgen. Die kiezer ziet straks dat de energiebelasting wonderlijk hoog is geworden. En dan moet niet Doekle Terpstra of Milieudefensie, maar Klaas Dijkhoff het uitleggen.

Klaas Dijkhoff mag het uitleggen.Beeld ANP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden