Opinie Subsidies landbouw

Zet subsidies voor landbouw in tegen stikstof

Steun aan boeren was altijd bedoeld voor verdere intensivering van de landbouw. Draai het eens om, betogen Jeltsje van der Meer-Kooistra en Henk Folmer.

Boeren voeren actie bij opritten en snelwegen, zoals hier bij Sint Nicolaasga. Beeld BSR Agency

Na de massale boerendemonstraties in Den Haag en meerdere provinciale hoofdsteden tegen de plannen van de regering en de provincies, heeft een verbond van dertien boerenorganisaties en protestgroepen, verenigd in het Landbouw Collectief, eigen plannen gelanceerd om de uitstoot van stikstof door de landbouw te reduceren. De plannen behelzen onder meer veranderingen in de samenstelling van het veevoer, verdunning van de mest met water en meer weidegang. Het Collectief verwacht al in 2020 de stikstofuitstoot door de landbouw van 106 kiloton te kunnen reduceren met 2,3 tot 4 kiloton, wat ruimte zou maken voor vooral de bouw.

Hier staat een scala aan voorwaarden tegenover. Allereerst een investeringsfonds van 2,9 miljard euro dat door de overheid moet worden opgebracht. Verder moeten de maatregelen vrijwillig zijn en geen overheveling plaatsvinden van vrijkomende stikstofruimte door stoppende boeren naar niet-agrarische sectoren. Ook mogen bestaande rechten niet worden aangetast en moeten de uitstootnormen in bepaalde gevallen verhoogd kunnen worden voor sommige natuurgebieden.

Het Collectief rept echter met geen woord over de kern van het stikstofprobleem door de landbouw: de decennialange intensivering van de bedrijfsvoering. Hierbij worden steeds meer dieren per hectare gehouden met als gevolg dat de hoeveelheid mest navenant toeneemt. De intensivering is vooral mogelijk gemaakt door de omvangrijke landbouwsubsidies en de lakse houding van de overheid tegenover de agrarische sector.

Inkomenssteun

De voornaamste subsidiecomponent is inkomenssteun. Iedere boer die voldoet aan de milieu- en duurzaamheidseisen van de Europese Unie, krijgt 260 euro per hectare landbouwgrond. De subsidie kan de boer onder meer gebruiken voor schaalvergroting en/of de aankoop van meer productiemiddelen, zoals kunstmest en veevoer, waardoor er meer dieren per hectare kunnen worden gehouden. Terwijl het gebruik van meer stikstofhoudende kunstmest de uitstoot van stikstof direct doet toenemen, heeft meer veevoer een indirect effect via de toename van mest. Het voorgaande geldt met name voor de grote, intensieve melkveehouders die volgens de Algemene Rekenkamer de inkomenssteun niet nodig hebben. Het CBS heeft becijferd dat de honderd grootste melkveehouders in de periode 2006-2016 steeds intensiever zijn geworden, waarbij het aantal melkkoeien is toegenomen van 1,6 tot 2,3 per hectare.

Door de subsidies anders in te zetten kan van de nood een deugd worden gemaakt. Terwijl de subsidies tot nu toe vooral worden gebruikt voor verdere intensivering, kunnen ze ook worden ingezet voor extensivering. Hiervoor is eerst nodig dat de milieu- en duurzaamheidseisen van de EU voor Nederland worden aangescherpt voor wat betreft stikstofdeposities. Wellicht zijn hiervoor nadere onderhandelingen met de Europese Commissie nodig. Dit komt goed uit omdat de onderhandelingen over de Europese begroting, waarin de landbouwsubsidies de grootste post vormen, in volle gang zijn. De Commissie zal welwillend staan tegenover een Nederlandse aanpassing, omdat zij al te kennen heeft gegeven alleen genoegen te nemen met een solide oplossing waarbij de Nederlandse overheid de stikstofuitstoot aantoonbaar weet terug te dringen.

Vergroeningspremie

Bovendien is er al een precedent voor wat betreft een Nederlandse uitzonderingspositie (in tegengestelde richting weliswaar) in de vorm van de zogenaamde derogatie, die het Nederlandse boeren toestaat meer mest uit te rijden dan Europese collega’s. Ook een andere component van de inkomenssteun kan in stelling worden gebracht om boeren te bewegen te extensiveren en hun stikstofdeposities terug te brengen, namelijk de vergroeningspremie. Deze premie is gericht op de bevordering van de biodiversiteit. Reductie van de stikstofuitstoot past hier uiteraard naadloos in. Ook past de reductie uitstekend in de ambitieuze klimaatagenda van het kabinet en de nieuwe Commissie, commissaris Timmermans voorop.

De inzet van de landbouwsubsidies voor het terugdringen van de stikstofuitstoot door middel van extensivering dient ook het overkoepelende streven van minister Schouten om de intensieve landbouw om te vormen tot kringlooplandbouw, waardoor de uitputting van de bodem kan worden tegengegaan en de biodiversiteit kan worden vergroot. Bovendien zou de maatregel wellicht minder kosten dan de 500 miljoen die het kabinet extra heeft uitgetrokken voor de transitie en zeker minder dan de door het Collectief gevraagde 2,9 miljard. Tot slot voorkomt de maatregel gedwongen bedrijfssluitingen.

Conclusie: boeren zijn beter in demonstreren dan in het opstellen van serieuze plannen om de door hen veroorzaakte problemen effectief en efficiënt aan te pakken. 

Jeltsje van der Meer-Kooistra en Henk Folmer zijn respectievelijk hoogleraar financieel management en hoogleraar ruimtelijke economie aan de Rijksuniversiteit Groningen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden