Europa in de overgangHoofdeconoom Kees Vendrik

‘Zet Spanje en Italië niet op strafbankje’

Na Brexit komt de EU in een nieuwe levensfase. In deel I van een korte serie interviews spreken we hoofdeconoom Kees Vendrik: hoe overleeft de Unie de coronacrisis?

Kees Vendrik, hoofdeconoom van de Triodos Bank.Beeld Freek van den Bergh

Tot de enthousiaste deelnemers aan het Klimaatakkoord van 2019 mogen we zeker Triodos Bank rekenen. Vandaar dat Kees Vendrik, hoofdeconoom bij de bank, niets liever wil dan dat de groene agenda weer snel op tafel komt. ‘De financiële crisis en de eurocrisis hebben heel veel politiek kapitaal gekost. Ik hoop dat we dat de komende jaren vooral inzetten op de overgang naar een duurzame economie.’

Kees Vendrik was tussen 1998 en 2010 de financiële specialist van de Tweede Kamerfractie van GroenLinks. Hij was daarna lid van de Algemene Rekenkamer. Minder bekend, maar des te relevanter nu de eurozone opnieuw in zwaar weer is geraakt, was de actie van Vendrik en twee andere economen in 1997. Zij namen het initiatief tot een ‘Verklaring van de groep van 70 economen’ die hun ‘toenemende verontrusting’ uitspraken over de invoering van de euro. 

De op stapel staande muntunie zou tot meer werkloosheid en sociale spanningen leiden. De afgedwongen begrotingsdiscipline zou de bestedingen ernstig onder druk zetten, wat schadelijk was voor de economische groei. Recessies zouden worden verdiept doordat overheden in een laagconjunctuur extra moeten bezuinigen. Externe schokken konden niet langer worden opgevangen door devaluatie, alleen door loonsverlaging op steeds flexibelere arbeidsmarkten.

Vendrik: ‘De architectuur van de euro zat niet goed in elkaar, vonden we. Bij de eurocrisis bleek hoe slecht voorbereid Europa de crisis inging. Dat het zo uit de hand liep, had ik niet voorzien. Op het dieptepunt van de crisis moest worden bedacht hoe de eurozone verder moest. Dat bleek uiterst riskant. Je zag schadelijke speculaties om landen bij wijze van ‘oplossing’ uit de euro te zetten, met grote onzekerheid en fors hogere rentes tot gevolg. Dat vuur is uiteindelijk in 2012 uitgetrapt door topman Mario Draghi van de Europese Centrale Bank. Hij zag de landen er niet uitkwamen en stapte in – met zijn belofte ‘whatever it takes’ – om een grote ravage te voorkomen.’

Wat was het gevolg?

‘Er ontstonden toen als het ware twee eurozones. Je hebt de eurozone van Frankfurt, van monetaire ECB-autoriteiten die er heel veel liquiditeit in stopten om de economie aan te jagen. En je hebt de eurozone van de nationale staten die elkaar vasthielden in een zeer restrictief begrotingsbeleid. Die spagaat is nog niet opgelost. Opnieuw staat de ECB klaar om in te grijpen, terwijl de eurolanden nog steggelen over de vraag waar het geld vandaan moet komen als landen zichzelf niet meer kunnen financieren.’

Is een muntunie per definitie een transferunie?

‘In het Verdrag van Maastricht, dat in 1993 in werking trad, had je moeten vastleggen wat de consequenties van een muntunie zijn. Welke risico’s delen we? Hoe stemmen we onze nationale begrotingen op elkaar af? Hoe harmoniseren we onze belastingstelsels? Bij gebrek daaraan komt in elke crisis de solidariteitsvraag op tafel. Terwijl de economische realiteit is dat we met z’n allen in één zone zitten en dat betekent dat je een transferunie hebt. De euro is een politiek project dat alleen kan functioneren wanneer boven elke twijfel is verheven dat nationale staten die munt als voertuig van de economie overeind houden en daarnaar handelen.’

Hoe moet die solidariteit tot uitdrukking komen?

‘Uiteindelijk is het noodfonds, het European Stability Mechanism, er gekomen. Dat was een belangrijke stap. Dat ESM zal aangesproken moeten kunnen worden om landen als Italië of Spanje aan financiering te helpen. Je zou nog een extra stap moeten zetten. Om de noodprogramma’s te financieren, moeten we coronabonds uitgeven: obligaties die gedekt worden door alle landen uit de eurozone. Dit is een gemeenschappelijk belang. We beschermen daarmee onze economieën. En we beschermen daarmee de euro. Die stap wordt nog niet gezet.’

Nederland ligt dwars.

‘Dat is jammer, en dat is de afgelopen tien jaar altijd zo geweest. Dat zal anders moeten. Voor landen die problemen krijgen met toegang tot de kapitaalmarkt is financiering via het ESM of coronabonds cruciaal. Maar wel met andere spelregels dan werden toegepast in de eurocrisis. Het zou heel vreemd zijn als landen als Italië of Spanje nu ineens op het strafbankje terecht komen voor een crisis die hun ook maar is overkomen.’

Wat te doen als de coronabrand geblust is?

‘Laten we zo snel mogelijk werk maken van het Klimaatakkoord en de Green Deal, die Eurocommissaris Timmermans heeft voorgesteld.’

Gaat dat ook gebeuren?

‘Dit wordt een spannend jaar. Op dit moment is het alle hens aan dek voor de volksgezondheid en de economie. Maar het is wel van groot belang dat die groene agenda hoofdonderdeel wordt van herstelbeleid, zodra de situatie dat toestaat. Dat we ook bij de steunverlening al kijken naar de economie van de toekomst en zo nodig voorwaarden stellen. Steun aan luchtvaartmaatschappijen kan, maar dan moeten ze zich wel aan het Klimaatverdrag houden. We hebben naast het blussen van de brand structureel huiswerk te doen.’

Zoals?

‘Arbeid en kapitaal moeten gezamenlijk verantwoordelijk worden voor het financieren van de publieke zaak. De factor kapitaal is steeds minder relevant geworden bij belastingheffing. Dat moet veranderen. Het hoort bij het moderne bedrijfsleven om niet langer te zoeken naar het gaatje en elke belastingeuro te ontwijken. Een gemengde economie met sterke publieke instellingen is wat we nu nodig hebben.

‘Banken en beleggers moeten heel goed nadenken welke sectoren van de economie ze groot en sterk maken. Is die toekomstbestendig? Past die bij de Green Deal? Past die bij het akkoord van Parijs? In deze tijd van lage rente, grote overschotten in termen van besparingen, moeten alle partijen in de financiële sector op zoek naar sectoren waar dat geld op een fatsoenlijke manier kan renderen. Dat betekent bijvoorbeeld dat er geen nieuw geld meer naar de fossiele economie moet. Daarmee kunnen financiers hun verantwoordelijkheid nemen. Dat bevelen wij vanuit Triodos van harte aan.’

Intussen groeit de schuldenberg in versneld tempo door.

‘Achter deze crisis schuilt inderdaad het probleem van de opeenstapeling van schulden die we mondiaal zijn aangegaan. Die toename van schulden was houdbaar omdat we naar steeds lagere renteniveaus zijn gegaan. Maar hoe houdbaar is die alsmaar groeiende schuldenberg op termijn? Het verplicht tot een groeiende economie. Maar een groene economie is niet per se een economie die maximaal groeit. Dat debat gaat de eurozone nog wel bezighouden als we straks wakker worden met nog meer publieke en private schulden.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden