Portret Ljoedmila Aleksejeva (1927 - 2018)

Zelfs Poetin kon niet om haar heen: Ljoedmila Aleksejeva, vastberaden verdediger van mensenrechten

Deze maand overleed de Russische mensenrechtenadvocaat Ljoedmila Aleksejeva. Nu Poetin ngo’s onder grote druk zet, is haar nalatenschap belangrijker dan ooit, betoogt Aryeh Neier.

Vladimir Poetin bezoekt mensenrechtenadvocaat in Moskou op haar 90ste verjaardag, in 2017. Beeld AP

In haar memoires uit 1993 wijst Ljoedmila Aleksejeva erop dat er geen goed Russisch woord bestaat voor ‘dissident’. In de loop der tijd heeft de Sovjetpers de Engelse term overgenomen en laten verwijzen naar disidenty. Aleksejeva, die deze maand op 91-jarige leeftijd overleden is, viel zeker in die categorie.

Aleksejeva, die als historicus was opgeleid, werd alom erkend als de meest vooraanstaande mensenrechtenadvocaat van Rusland. In 1976, twintig jaar na de ‘geheime toespraak’ van Nikita Chroesjtsjov waarin hij de misdaden van Stalin veroordeelde, behoorde Aleksejeva tot de oprichters van de Moskouse Helsinki Groep, die in de gaten wilde houden of de Sovjets zich aan de Helsinki-akkoorden zouden houden, die het jaar daarvoor door 35 regeringen uit Europa en Noord-Amerika waren gesloten.

Het doel van de akkoorden was de verbetering van de relaties tussen de tegenstanders uit de Koude Oorlog – en, voor Sovjet-leider Leonid Brezjnev, het formaliseren van de internationale erkenning van de nationale grenzen van na de Tweede Wereldoorlog. De Sovjets wilden zó graag een akkoord dat zij voorwaarden accepteerden die, destijds nauwelijks opgemerkt, de voornaamste internationale mensenrechtennormen van na de Tweede Wereldoorlog omvatten. Via de Helsinki-akkoorden stemde de Sovjet-Unie er feitelijk mee in gebonden te zijn aan de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1948, die zij eerder geweigerd had te steunen.

Brezjnev was zo blij dat hij erin was ­geslaagd de Helsinki-akkoorden goed­gekeurd te krijgen, dat hij de volledige tekst liet afdrukken in de krant Pravda. Dat is hoe Aleksejeva en haar mede-disidenty de mensenrechtenparagrafen van het akkoord konden lezen. Vervolgens richtten zij de Moskouse Helsinki Groep op om de naleving door de Sovjet-regering van het akkoord te kunnen controleren en schendingen te rapporteren.

De kleine organisatie had een historische betekenis van bovenmaatse proporties. Volgens oud-CIA-chef Robert ­Gates hadden degenen die de naleving van de Helsinki-akkoorden hadden gecontroleerd misschien wel meer gedaan om het Sovjet-imperium op de knieën te krijgen dan de CIA zelf.

Uiteraard vatte het Kremlin de acties van de Moskouse Helsinki Groep niet lichtvaardig op. Leden van de groep werden gevangengezet. Aleksejeva kreeg de keuze tussen gevangenis of verbanning, en koos voor verbanning naar de Verenigde Staten, waar zij een belangrijke rol bleef spelen in de verdediging van de mensenrechten in de Sovjet-Unie.

Eind jaren tachtig, toen Michail ­Gorbatsjov disidenty uit de gevangenis begon vrij te laten, keerde Aleksejeva terug naar Moskou, waar zij de Moskouse Helsinki Groep nieuw leven inblies. In 1982 had deze groep zich gedwongen gezien alle activiteiten op te schorten, omdat al haar leden in de gevangenis zaten of waren verbannen. Sindsdien heeft de organisatie telkens opnieuw strijd gevoerd met de Russische overheid en heeft zij zich geweerd tegen de steeds despotischer optredende Vladimir Poetin.

Onder Poetin is de uitdaging van het overeind houden van de mensenrechten in Rusland acuut gebleven. Het Kremlin heeft het sommige buitenlandse donoren, waaronder de Open Society Foundations, in feite verboden om subsidies in Rusland te verstrekken en heeft de eis ingevoerd dat organisaties die geld uit het buitenland ontvangen, verklaren ‘buitenlandse agenten’ – in wezen spionnen – te zijn.

Dergelijk beleid heeft de Moskouse Helsinki Groep hard getroffen, omdat zij zich gedwongen zag ervoor te kiezen een groot deel van haar financiering kwijt te raken en daardoor ook een groot deel van haar staf. Toch is de groep blijven bestaan.

Hoewel Aleksejeva Poetin heeft bekritiseerd, heeft hij schoorvoetend respect voor haar betoond, wellicht omdat hij haar als een Russische patriot zag. Bij één gelegenheid viel de jaarlijkse ontmoeting van Poetin met leiders van de mensenrechtenbeweging samen met haar verjaardag, zodat hij een boeket bloemen voor haar meebracht.

Ik betwijfel of Aleksejeva onder de ­indruk was van dergelijke gebaren. Maar zij weerspiegelen het respect dat zij kreeg en haar vastberadenheid om zich beschaafd te gedragen, zelfs in de omgang met haar tegenstanders. Zij wist waar zij voor stond, en dat geldt ook voor de vele mensen die hebben geprofiteerd van haar tomeloze inzet om de mensenrechten te beschermen.

Aryeh Neier, emeritus voorzitter van de Open Society Foundations, is auteur van The International Human Rights Movement: A History.
Vertaling: Menno Grootveld
Copyright: Project Syndicate, 2018

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden