Column

Zelden zag ik de postmoderne beschetenheid om fier voor de feiten en de waarheid te staan pregnanter verwoord

null Beeld .
Beeld .
Elma Drayer

Wat jammer nou. Zelfs de Canadese psycholoog en taalkundige Steven Pinker, door mij zeer bewonderd, heeft het verlossende antwoord niet. Hij boog zich, begrijp ik uit een interview afgelopen zaterdag in de Volkskrant, in een nieuw boek over de golf van onweldenkendheid die over de wereld spoelt. De ‘kletspraatpandemie’, zoals hij het fraai noemt.

Zeker, hij oppert in het gesprek ‘om het gereedschap van de rationaliteit beter te onderwijzen, zodat mensen minder denkfouten maken, zoals het redeneren vanuit anekdotes’. Zegt dat het belangrijk is ‘om de instituties te beschermen die ons collectief rationeler maken en de myside bias tegengaan: verantwoordelijke journalistiek, vrij onderzoek in de academische wereld, een open debat in de politiek’. Het klinkt me als muziek in oren, maar de panacee zal het vrees ik niet zijn.

Kleine troost biedt wellicht, ook Pinker wijst erop, dat complotdenken op zichzelf niks nieuws is. Sinds mensenheugenis lopen er lieden rond die geen genoegen nemen met de slaapverwekkende feiten, er niet aan willen dat het bestaan van pech en toeval aan elkaar hangt, die causale verbanden leggen die er niet zijn, die overal mysterieuze netwerken ontwaren. Alleen kan ik me niet herinneren dat we ze ooit erg serieus namen.

Grijs gebied

Deze week zag ik bij de NPO de documentaire Alsof ik Palestina heb gestolen van Frans Bromet, over ‘het grijze gebied tussen antisemitisme en kritiek op Israël’. Daarin komt onder meer de vloggende influencer Youness Ouaali aan het woord. Joden, zegt hij op zeker moment, hebben een ‘heel sterke lobby’, ‘heel sterke groepen achter de schermen’. Ze zitten overal, weet hij, in de media, in het bedrijfsleven, in de politiek. ‘Als ik iets roep over Joden dan belt het CIDI (Centrum Informatie en Documentatie Israël) gelijk Pauw op of wie dan ook van zijn contacten. En het is gelijk viral, het is gewoon nieuws. Alle belangrijke posities, daar zitten ze.’

Oppermachtige Joden die achter de schermen listig aan alle touwtjes trekken? Een klassiekertje uit het samenzweringshandboek, zou ik zeggen. Bromet zond het zonder hoorbare tegenwerping uit.

Hoe link het kan zijn om complotdenken onweersproken te laten merken we intussen dagelijks, nu de coronacrisis voortduurt. Zie de amper stijgende vaccinatiecijfers. Natuurlijk, er zijn genoeg mensen die uit ongeïnformeerdheid terugschrikken voor de prik in de bovenarm. Maar talloze weigeraars kunnen haarfijn uitleggen waarom ze het vaccin wantrouwen. Zij geloven dat Vileine Machten – de overheid, de farmaceutische industrie – het op onschuldige burgers hebben voorzien. Dat mag natuurlijk. Het gevolg is wel dat wij, de brave meerderheid der gevaccineerden, onderworpen zijn aan beperkende maatregelen die anders waarschijnlijk overbodig waren. Of, nog treuriger, moeten wachten op medische zorg omdat ongevaccineerden ic-bedden bezetten. Was me dit pakweg twee jaar geleden voorspeld, ik had het niet voor mogelijk gehouden.

Averechts werkend

Toch hoor ik deskundigen nog steeds beweren dat je complotdenkers vooral niet mag wegzetten als wappies. Dat zou maar stigmatiserend zijn en averechts werken. Socioloog Jaron Harambam bijvoorbeeld, cum laude op het thema gepromoveerd, noemt ze in zijn recente boek The Truth Is Out There welbewust ‘waarheidszoekers’. Hij wil laten zien, zegt hij in het novembernummer van Filosofie magazine, dat de waarheid ‘heel divers’ is en dat we leven in een wereld waarin ‘verschillende waarheden’ naast elkaar bestaan. Retorisch vraagt hij zich af waarom wij ons door dat idee zo bedreigd voelen, terwijl je ook ‘op een tolerantere manier met mensen kunt omgaan die de wereld anders bekijken’.

Tevens definieert hij feiten als het product van ‘specifieke methoden en keuzes’, als ‘mensenwerk’. En noemt hij de buitenaardsereptielenkulkoek van David Icke, Brits samenzweringsdenker (en gepatenteerd antisemiet, maar dat staat er niet bij) als voorbeeld van hoe ‘mooi’ complotverhalen kunnen zijn. De socioloog zal het ongetwijfeld goed bedoelen. Maar zelden zag ik de postmoderne beschetenheid om fier voor de feiten en de waarheid te staan pregnanter verwoord.

Hou me ten goede, ik weet evenmin wat we aan moeten met complotdenkers. Wel weet ik dat nu een minderheid de overgrote meerderheid in gijzeling houdt. Het maakt de zoektocht naar een antwoord des te urgenter.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden