Zeg nu al dat je met het referendum niets doet

Referendum

Mogelijkheid van volksinitiatief wordt gekaapt door groepen wier activisme haaks staat op de rechtsstaat.

Braziliaanse danseres voert campagne voor het referendum, terwijl minister van Justitie Ard van der Steur langsloopt, 25 september. Beeld Freek van den Bergh

Begin volgend jaar krijgen we een oproep in de bus om op 6 april te stemmen over de volgende vraag: Bent u voor of tegen de wet tot goedkeuring van de Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne? Aan een 'raadgevend' antwoord op deze vraag moeten minstens drie op de tien burgers zoveel belang hechten dat ze daarvoor de moeite willen nemen van een gang naar het stemlokaal.

Zijn daarvoor goede redenen? Van politici horen ze die niet. Kennelijk durven onze volksvertegenwoordigers niet onomwonden te zeggen dat de referendumkeizer geen kleren aan heeft. Integendeel, de woordvoerder van het CDA, dat tegen die hele wet voor een raadgevend referendum heeft gestemd, belooft nu al dat wanneer op 6 april het 'tegen' heeft gewonnen - en dat kan met 16 procent van de kiesgerechtigden bij een opkomst van 30 procent - zijn fractie die raad zal volgen.

Wat nu? Het CDA heeft in 1999 samen met Eerste Kamerlid Wiegel het beslissend referendum verworpen, in 2014 tegen het raadgevend referendum gestemd en gaat nu daarvan een beslissend referendum maken? Waar de wind waait, waait mijn jasje.

De risee van Europa

Op de website van de rijksoverheid valt te lezen: 'De uitslag is raadgevend, dus niet bindend. De uitslag moet daarom gezien worden als een advies. Het verplicht de regering niet om een wet of verdrag in te trekken.' Als zij met een 'tegen' op de referendumvraag in de Europese Unie niets kan, zou de regering dat nu alvast duidelijk moeten maken.

Intussen moet toch ook aan beide zijden van het Binnenhof duidelijk zijn dat het een funest verzuim was om op de lijst van niet-referendabele wetsontwerpen de verdragen niet te vermelden. Bij een rechtsgeldig 'tegen' op 6 april, gevolgd door een tegenstem door Tweede en Eerste Kamer en een regering die niet anders kan dan deze raad niet opvolgen, heeft Nederland zich de risee van Europa gemaakt.

Kennelijk hebben beide Kamers zich niet gerealiseerd wat men de kiezer aandeed met het openen van een referendummogelijkheid voor elke groep die bereid is lobbyend van markt tot markt door het land te trekken, inclusief gebruikelijke tegenpartijen van het kaliber 'GeenStijl'. Als het onze volksvertegenwoordigers gaat om 'directe democratie', waarom hebben ze dan niet eerst dat wetsontwerp voor een raadgevend referendum aan ons voorgelegd? Als kiezers hadden wij bij dat wetsontwerp toch een 100-procentbelang, wat van GeenStijl in relatie tot het Associatieverdrag met Oekraïne bepaald niet kan worden gezegd.

Geen behoefte aan verandering

Bij een referendum over de referendumwet had ik graag actief campagne gevoerd en wel tegen. Samen met oud-collega Wiegel op de barricaden. Ik zou daartoe gemotiveerd zijn omdat het vertegenwoordigingsprincipe al meer dan twee eeuwen tot ons politiek erfgoed behoort en er, los van de kroonjuwelen van D66, geen evidente behoefte aan deze verandering is geweest. En, niet minder belangrijk, omdat in deze tijd van groeiend populisme, zelfs in landen met een referendumgeschiedenis zoals Zwitserland, die mogelijkheid voor een volksinitiatief wordt gekaapt door groepen wier activisme haaks staat op de rechtsstaat.

Bij het GeenStijl-referendum kies ik voor een passieve campagne. Ons als burgers is over raadgevende volksstemmingen over verdragen niets gevraagd. Aan verkiezingen voor vertegenwoordigende organen van de Nederlandse Staat doe ik gemotiveerd mee. Op 6 april uit ik mijn protest door thuis te blijven. Voor het aloude vertegenwoordigingsprincipe is dit een voorstem.

Van Bas de Gaay Fortman verschijnt eind maart bij Prometheus een boek getiteld Moreel erfgoed. Koers houden in een tijd van ontwrichting.

Bas de Gaay Fortman, was lid van de Staten-Generaal van 1971 tot 1991 Beeld Bram Petraeus

NIEUWSBRIEF
Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.