Verslaggeverscolumn

Zedepreken over de juiste leefstijl zet mensen tegen elkaar op

Susanne Täuber. Beeld Elmer Spaargaren/RUG

Hoeveel weegt een deskundige? Ik spreek Susanne Täuber aan de telefoon, ik weet nog niet hoe ze eruitziet. ‘Ik denk dat ik een BMI onder de 25 net niet haal’, zegt zij. De Body Mass Index voor de verhouding tussen lengte en gewicht. Bij een BMI boven 25 vindt het Voedingscentrum het verstandig af te vallen.

Woensdag meldden het CBS en volksgezondheidsinstituut RIVM dat in Nederland 100 duizend mensen aan morbide obesitas lijden, de ernstigste, gevaarlijke vorm van overgewicht met een BMI van 40 of hoger. Maar hoogopgeleiden worden steeds gezonder en slanker. Het zijn de mensen onderaan de sociaal-economische ladder die geen winst boeken. Dat laten de ‘sociaaleconomische gezondheidsverschillen’ van het RIVM al jaren zien.

Täuber vraagt: ‘En als ik echt zwaar was, zou je mijn onderzoek dan nog geloofwaardig vinden?’

Misschien zou ik denken dat ze een ‘vet-acceptatieactivist’ was, naar de beweging in de Verenigde Staten, die soms enigszins doorschiet in het actievoeren tegen het stigmatiseren van dikke mensen. Vet-acceptatieactivisten kunnen suggereren dat dik zijn minder ongezond is dan het volgens deskundigen wél is.

Täuber, droogjes: ‘Elk mens probeert een positief zelfbeeld te hebben. En mensen die zó dik zijn dat afvallen en sporten bijna geen optie meer is, die proberen dan maar hun identiteit om te buigen.’

Ook dik zijn werd een identiteitskwestie, niet onlogisch sinds gezondheid meer werd gepresenteerd als een zaak van eigen verantwoordelijkheid. Nederland laat fabrikanten ‘zelf reguleren’ hoeveel suiker ze in producten stoppen, maar wie te veel suiker koopt is gewoon dom. Net als wie rookt. En u jaagt de maatschappij op kosten.

Dit soort moraliseren van gezondheid zit verborgen in veel uitingen over leefstijl, van overheid tot bedrijfsleven. En in verhalen daarover in de media. Susanne Täuber bestudeert de gevolgen.

Täuber, zelf sociaal psycholoog, onderzoekt als universitair hoofddocent aan de faculteit Economie en Bedrijfskunde van de Rijksuniversiteit Groningen allerlei effecten van het moraliseren van gedragsverandering. Helpt het wel als je suggereert dat gezonde mensen betere, verantwoordelijke mensen zijn? Lang is gedacht dat moraliseren inderdaad motiverend werkt, zie religie. Maar vaak blijkt het tegendeel waar.

Vorige maand publiceerde Täuber in het wetenschappelijk tijdschrift Frontiers in Psychology de resultaten van haar laatste onderzoek. Haar conclusie: de moraliserende nadruk die de overheid legt op een gezonde leefstijl plus eigen verantwoordelijkheid, leidt tot een sociale norm die mensen tegen elkaar opzet.

Neem de gemeente Groningen, zegt Täuber. Die wil de stad rookvrij maken omdat dat beter is. ‘Maar kijk eens hoeveel arme mensen roken. Het zal erop neerkomen dat je vooral arme mensen weert uit de binnenstad.’

Beeld Anp

Het is ook wel paradoxaal, zeg ik, dat juist een terugtrekkende overheid begon te bepalen wie we moeten zijn: superverantwoordelijke, gezonde burgers. Täuber ziet dat maar al te goed. Ze groeide op in Oost-Duitsland, ‘daar hield ik een gezonde scepsis over aan een overheid die controleert en onderdrukt’.

Ze deed vier onderzoeken onder in totaal ruim 4.000 studenten, oudere volwassenen, Duitsers en Nederlanders. In alle vier de onderzoeken stigmatiseerde bijna een kwart van de ondervraagden mensen die niet gezond leefden.

Mensen hebben de neiging vooral te zedepreken over normen waar ze zelf al aan voldoen. Slanke mensen stigmatiseren dikke mensen vaak het eerst. Meestal zijn die slanke mensen ook hoogopgeleiden.

Bij de overheid en in de media werken vooral hoogopgeleiden, zegt Täuber, net als in de wetenschap natuurlijk. ‘We kijken dus allemaal door dezelfde, wat moraliserende bril naar leefstijl. En zoeken daardoor misschien oplossingen in de verkeerde hoek.’

Meer obesitas? ‘Dan is de reactie al snel om nóg meer brochures over gezond leven in een krachtwijk te dumpen.’ Maar de mensen die daar wonen, voelden zich al in de hoek gezet door die nadruk op eigen verantwoordelijkheid en de bijbehorende suggestie dat ze falen. ‘Die gaan daar echt niet naar luisteren.’

Täuber onderzocht dit met collega’s in Groot-Brittannië en Noorwegen. Mensen die een moraliserende tekst over gezondheid onder ogen kregen, bleken niet erg geneigd hun leefstijl te veranderen. Maar zodra gezond leven werd gepresenteerd als gewoon een vaardigheid, wilden ze graag leren hoe dat moet.

Wat je daar verder ook van vindt doet er niet zoveel toe, zegt Täuber: ‘Mijn boodschap: het moraliseren van een gezonde levensstijl werkt gewoon averechts.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.