Column Heleen Mees

Zal het gelehesjesprotest beklijven?

Alleen dankzij een massale politie-inzet waren de gelehesjesprotesten afgelopen weekend minder geweld­dadig dan het weekend ervoor. Dat terwijl president Emmanuel Macron in december al een knieval maakte door de voorgenomen verhoging van de dieselaccijns terug te draaien en de gepensioneerden een lastenverlichting en de laagste inkomens een salarisverhoging in het vooruitzicht te stellen.

Maar wat begon als een oproer ­tegen de verhoging van de diesel­accijns en de hoge kosten van levensonderhoud, is uitgegroeid tot een frontale aanval op het presidentschap van Macron en de Franse ­instellingen. Volgens oud-correspondent Peter Giessen laten de gele hesjes vooral zien hoe moeilijk het is om Frankrijk te veranderen: net als zijn voorgangers buigt Macron voor de straat en koopt hij sociale vrede door structurele problemen op de lange baan te schuiven.

Giessen heeft gelijk dat de gele hesjes typisch Frans zijn. In Nederland zijn alleen Libelle-journalist Ebru Umar en Jan Dijkgraaf in een geel hesje gesignaleerd. Maar de ­onvrede is universeel, althans, zij is overal in de westerse wereld voelbaar. President Trump voorspelt dat er een ware opstand zal uitbreken als hij wordt afgezet als president. De Brexit is een voorbeeld van een geslaagde volksopstand. De meeste commentatoren wijten het – niet ten onrechte – aan de inkomens- en ­vermogenspolarisatie die is opgetreden door de globalisering in het ­algemeen en China’s toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie in het bijzonder.

Maar er speelt meer. Bij het overlijden van oud-president George H.W. Bush afgelopen december was de nostalgie naar diens type leiderschap, in de VS bekend als WASP (White Anglo-Saxon Protestant), tastbaar. Volgens The New York Times-­columnist Ross Douthat, een van de interessantste opiniemakers van deze tijd, stond die nostalgie voor heimwee naar de aristocratische deugden van de oude gevestigde orde en teleurstelling over de meritocratie die daarvoor in de plaats is gekomen.

Volgens Douthat heeft de elite die zich vormt in een meritocratisch ­systeem dezelfde ondeugden als de oude orde, namelijk privilege, arrogantie en bekrompenheid. Maar de nieuwe elite heeft niet de aristocratische deugden die de oude elite kenmerkten, zoals plichtsbesef, zuinigheid, zelfbeheersing en noblesse oblige. Dat komt omdat de hoogvliegers in een meritocratische orde denken dat ze alles aan zichzelf te danken hebben. Het ontbreekt de nieuwe elite aan een geërfd verantwoordelijkheidsbesef en cultureel rentmeesterschap, omdat iedereen wordt verondersteld dezelfde startpositie te hebben gehad.

Maar de gedachte dat iedereen ­dezelfde startpositie heeft, is ridicuul, omdat de nieuwe elite de ­samenleving zo inricht dat het voor haar kinderen gemakkelijker is om boven te komen drijven. Denk bijvoorbeeld aan ouders in Nederland die bijlessen en dure opleidingen voor hun kinderen betalen. In de VS worden scholen gefinancierd uit de onroerendzaakbelasting, waardoor in de duurste wijken steevast de ­beste scholen staan. Ook de toelatingsexamens voor universiteiten als Harvard en Yale bevoordelen kinderen uit rijke families, omdat die ouders een vermogen aan bijlessen kunnen uitgeven. Zo neigt de meritocratische elite vanzelf naar een aristocratische elite.

Bovendien scheidt een meritocratie talent, in plaats van dat ze talent verspreidt. Doordat alle uitblinkers bij elkaar kruipen in een paar grote steden, worden regio’s, sociale klassen en etnische groepen beroofd van hun potentiële leiders. Vroeger hadden de arbeiders Wim Kok. Nu hebben ze Jan Dijkgraaf en Ebru Umar. Zelfs de opheffing van de rassen­segregatie in de VS is om die reden weleens betreurd. De zwarte bevolking raakte zo namelijk haar charismatische leiders kwijt, waardoor een gedemoraliseerde zwarte onderklasse zonder aansprekende voormannen als Martin Luther King overbleef.

Het gelehesjesprotest is in Nederland nooit van de grond gekomen en of het in Frankrijk zal beklijven, is onduidelijk. Als de protesten geluwd zijn, zal de nieuwe elite daarin ongetwijfeld een bewijs zien van haar ­eigen voortreffelijkheid. ‘Ze [de gele hesjes] hebben het gewoon te goed’, klinkt het dan. Maar het meritocratische systeem heeft de lagere sociale klassen van haar talenten beroofd en de nieuwe elite zit zo vol van zichzelf dat ze niet verder kijken kan dan haar eigen neus lang is. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden