Column Arie Elshout

Zal de 21ste eeuw de eeuw van de autocratie worden?

In de loop van je leven krijg je allerlei wijsheden toegediend, die je als een sleutelbos met je meedraagt. Af en toe, als je iets wilt beoordelen, grijp je ernaar.

Ooit sprak ik in het Amerikaanse Cambridge, vlak bij Harvard University, een beroemd man die hielp mijn denken te vormen. Het was John Kenneth Galbraith, de econoom met het lange ‘liturgische gezicht’,  die werkte voor de presidenten Roosevelt en Kennedy. In zijn huiskamer getuigde hij van zijn onwrikbare geloof in de vooruitgang. Economische ontwikkeling leidt onherroepelijk tot vrijheid, zei hij.

Hij noemde zich liberaal determinist en was ervan overtuigd dat als mensen het economisch beter krijgen en er een welvarende, zelfbewuste middenklasse ontstaat, deze gaat eisen dat haar stem wordt gehoord. Dan wil zij democratie. ‘Ik twijfel er niet aan dat als China doorgaat met het liberaliseren van zijn economie en economische successen boekt, het uiteindelijk ook zijn politieke structuur moet liberaliseren’, zei Galbraith.

Hij leefde van 1908 tot 2006, een man van de 20ste eeuw. Mijn bezoek was begin jaren negentig. In Duitsland zag ik in die tijd hoe ze bezig waren de laatste resten van het IJzeren Gordijn op te ruimen, in een besneeuwd Moskou bedelden voor het Bolsjoi-theater rekruten van het voormalige Sovjetleger om geld bij mij. Het Westen had getriomfeerd, het barstte van het zelfvertrouwen. Maar hoe staat het er nu voor, nu we alweer bijna eenvijfde van de nieuwe eeuw erop hebben zitten?

Die vraag drong zich bij me op na lezing van wat correspondenten Marije Vlaskamp en Marjolein van de Water onlangs schreven over respectievelijk China en Cuba, twee landen die nog communistische regimes hebben. In het Cuba-artikel sloeg ik aan op de zin: ‘Enerzijds is het voor de economie noodzakelijk de markt toe te laten op het eiland, anderzijds zijn de partijleiders als de dood voor de emancipatie die dat met zich meebrengt.’ Aha, dacht ik, voor de Cubaanse partijbonzen bestaat het liberaal determinisme nog steeds als angstbeeld en horen ze de geest van de oude Galbraith loeien.

Het Chinese model

De Chinese heersers lachen erom. ‘Het Westen heeft altijd voetstoots aangenomen dat China snakte naar vrijheid, democratie en andere westerse verworvenheden.’ Door internet en een welvarende middenklasse zou China worden zoals wij. Vlaskamp: ‘Het is niet gebeurd. Zelfs niet een beetje.’

Het is eerder omgekeerd, als we geloof moeten hechten aan Xi Jinping, partijvoorzitter, opperbevelhebber en president met onbeperkte termijnen. De mensheid is volgens hem beter af als zij het Chinese ontwikkelingsmodel volgt met autoritair staatskapitalisme als snelste weg naar stabiliteit en voorspoed. Het klinkt aanmatigend, maar als we kijken naar Poetins Rusland, Erdogans Turkije en wellicht Orbáns Hongarije, dan durf ik niet te beweren dat het Chinese concept geen toekomst heeft.

Op zich is het niet verrassend dat Galbraiths voorspelling vooralsnog niet uitkomt. Het grote manco van elke vorm van determinisme is dat de werkelijkheid meestal haar eigen gang gaat. Het Westen heeft zijn zelfvertrouwen zien omslaan in zelftwijfel, verscheurd als het wordt door de strijd tussen de gevestigde orde en de populisten, die dagelijks het nieuws beheersen, of ze nu Trump of Salvini heten. Echter: zolang de democratie haar eigen spelregels blijft volgen, is zij taaier dan gedacht. Dan komen er aanpassingen, compromissen, nieuwe meerderheden. Die lenigheid maakt taai.

Autoritaire leiders daarentegen weten dat het zomaar afgelopen kan zijn. Als welvaartsstijging een daling wordt, of als ze hun cliëntèle niet meer kunnen bedienen. Xi, Poetin en Erdogan ogen zelfverzekerd maar van binnen vrezen zij voortdurend het volk en het achterkamertjesgekonkel, en zijn ze obsessief bezig hun persoonlijke macht steeds verder op te tuigen. De ‘a’ van autocratie staat voor angst. Daarom hoeft de 21ste eeuw niet háár eeuw te worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.