Column Max Pam

Wraak is een hemels gerecht dat in de hel wordt gekookt

Wraak en vergelding regeren de wereld en dat is natuurlijk altijd zo geweest. Elke straf is een vorm van wraak. Doorgaans wordt die uitgedeeld door de staat, want die bezit het ­geweldsmonopolie.

Maar wraak nemen is ook een hoogstpersoonlijke zaak. Je zou haar – wraak is vrouwelijk – zelfs ‘de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie’ kunnen noemen. Daarmee is wraak tevens de allergevaarlijkste emotie. Democratisering van het vuurwapenbezit, die automatische geweren voor velen binnen handbereik bracht, heeft de wraak in het centrum van de maatschappij geplaatst. Je kunt het elke dag zelf waarnemen. Overal waar mensen samenkomen – op markten, bij stadions of voor overheidsgebouwen – liggen tegenwoordig betonnen blokken die kwaadwillenden ervan moeten weerhouden wraak te nemen. Het zijn stille getuigen die ons zelfs bij een museum­bezoek vertellen dat de vijand ­onder ons is.

Dat de wraaknemer bij zijn actie zelf het leven kan verliezen, weerhoudt hem evenmin. Confucius schijnt al gezegd te hebben dat ­iemand die wraak wil nemen het best kan beginnen met het delven van twee graven: één voor zijn slachtoffer en één voor zichzelf. De huidige terroristenpraktijk geeft Confucius gelijk. Volgens de ­Nederlandse historicus Johan ­Huizinga is ieder mens wel op de een of andere manier bezig zich te wreken op anderen, ‘alleen doet hij dat meestal niet op de mensen die schuldig zijn’. Ook dat zie je overal in de wereld gebeuren.

Over de moordenaar van de aanslag in Utrecht is maar weinig bekend. Er wordt nog getwijfeld tussen een terroristisch motief en een het motief van eerwraak of bloedwraak. Zo op het oog lijkt het meer om terroristische moorden te gaan. Eerwraak of bloedwraak omdat je geliefde je niet meer wil, richt zich doorgaans tegen de ­eigen familie of de eigen vrouw en niet tegen willekeurige voorbijgangers, zoals in Utrecht. Ik neem tenminste aan dat die tram niet vol zat met familieleden van de ­dader, want dan wordt alles weer anders. De jihadistische wraak kan ons allen treffen, de eerwraak meestal alleen de omgeving rond de dader. Dat de dader volgens een getuige bij de tram ook nog eens ‘Allah Akbar’ heeft geroepen, is ook een aanwijzing voor wat het meest waarschijnlijke is. Een wraak waarvoor niemand veilig is, is de onrechtvaardigste en de meest angstaanjagende.

Direct na het bloedbad in Nieuw-Zeeland begon het zwartepieten. Dat gebeurde niet alleen internationaal, maar ook in ons ­eigen land, onder meer gisteren in deze krant door Leo Lucassen. De redenering gaat ongeveer zo: weliswaar hebben Wilders en Baudet niets met de moorden in Christchurch te maken, ze keuren ze zelfs af, maar van hun gedachtegoed loopt een bloedrode lijn naar de dader. Grote stappen, snel thuis: een weinig vruchtbare ­manier van redeneren, omdat op die manier alles aan elkaar valt te ­linken.

Bovendien maakt zo’n argumentatie kwetsbaar. In zijn boek De schijn-élite van de valse munters volgt Martin Bosma (PVV-Tweede Kamerlid) dezelfde argumentatie, maar dan in de tegenovergestelde richting. Het linkse gedachtegoed wordt daarin verantwoordelijk gesteld voor de vele misdaden die op grond van totalitaire ideologieën zijn bedreven. Op die manier kun je Jean-Paul Sartre, Jan Pronk en Francisco van Jole verantwoordelijk achten voor de misdaden van Mao, de RAF of de PKK. Kortom, ­Lucassen en Bosma hebben meer gemeen dan zij zich misschien ­realiseren. Hun meningen zijn volstrekt tegenovergesteld, maar procedureel lijken zij erg op elkaar.

Zelfs als zulke moorden zijn begaan door eenzame psychopaten, die voor hun rechtvaardiging de een of andere ideologie hebben gebruikt, dan nog bestaat in het Westen de neiging de schuld elders te zoeken. Het liefst bij onszelf. Op de Vara-agitpropsite Joop las ik het al: ‘Branton Tarrant is niet zomaar een monster. Hij is ons monster.’ Inderdaad, wij hebben het zelf gedaan. Die manier van denken is door en door christelijk en doet me denken aan een opmerking van Harry Mulisch. Die zei eens dat hij de Bijbel de beste thriller vond uit de wereldliteratuur, aangezien de Bijbel het enige boek is waarbij de lezer aan het eind wel tot conclusie moet ­komen dat hij (of zij) de schuldige is. Niet de butler, kolonel Peacock of tante Agatha heeft de moord gepleegd, maar de lezer zelf heeft het gedaan! Het is de mens, die de heiland heeft gekruisigd.

Wraak is een hemels gerecht dat in de hel wordt gekookt. Wie heeft er nooit aan gedacht om wraak te nemen op iemand die jou een streek heeft geleverd? Wie heeft nooit verlekkerd gefantaseerd over hoe wraak te nemen op die klootzak? Dat blijft het geheimzinnigste aan terrorisme: het wraak nemen op onbekende onschuldigen, in een moskee of in een tram.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.