Winnie, King en het verzet

Moeder van de partij, vooruit. Maar moeder van de natie?

Stephan Sanders

Maandag 2 april, nu drie dagen geleden: Winnie Madikizela-Mandela komt te overlijden, 81 jaar oud. Dat is een beetje vreemd en lastig – en ik bedoel nu niet voor haar vrienden, strijdkameraden en nabestaanden, maar voor de wereldwijde media, voor wie deze week een andere dood stond gepland. Die van Martin Luther King, doodgeschoten op 4 april 1968, precies vijftig jaar en één dag geleden. Voor hem waren de bijlagen al ingeruimd en lagen de documentaires klaar, want agendajournalistiek heeft zo zijn voordelen.

Nu delen deze twee mensen, die elkaar nooit hebben ontmoet, per toeval deze ene week: Winnie, die een voornaam werd, en King, die uitgroeide tot zoveel achternaam dat zijn eigen voor- en nageslacht erbij verbleekte.

Winnie Mandela gold zeker tijdens de apartheid, toen haar echtgenoot gevangen zat, als de ‘moeder van de natie’: ze werd onder huisarrest geplaatst, belasterd en op alle manieren geïntimideerd door het apartheidsregime,en ze bleef maar opduiken met die gebalde vuist waar ze niet werd verwacht, waar ze volgens de regels niet mocht verschijnen. Maar vooral zij zal, na de vrijlating van Nelson Mandela en de daarop volgende scheiding veel van haar wereldwijde glans verliezen. De beschuldigingen en veroordeling van fraude, het goedpraten van de zogenaamde ‘halsbandmoorden’, en haar onduidelijke aandeel in de dood van de 14-jarige Stompie Seipei, die van collaboratie werd verdacht.

Bram Vermeulen van NRC benadrukt hoezeer het apartheidsregime erop gebrand was deze vrouw als de kwade genius af te schilderen, zodat later de verzoeningsrol van Nelson Mandela des te beter tot zijn recht kon komen. Als voorbeeld noemt hij een bijeenkomst van het ANC, waar de opvolger van Jacob Zuma wordt gekozen. Tegenkandidaat is Cyril Ramaphosa. De partij is verscheurd. Vermeulen: ‘Dan komt Winnie het podium op en barst de zaal los in kabaal. Ze legt Zuma en Ramaphosa’s handen op elkaar. Winnie, de moeder van de natie. Winnie de verzoener.’

Verzoening, ja, maar dan wel tussen twee van haar kleur- en partijgenoten. Moeder van de partij, vooruit. Maar moeder van de natie? Ook in de documentaire van Pascale Lamche wordt geprobeerd het geschonden imago van Winnie te herstellen, maar ondertussen wordt ook duidelijk dat Winnie, anders dan Nelson, niet in staat was om zich met blank Zuid-Afrika te verzoenen, om alle begrijpelijke redenen. Mandela kon dat wel en heeft daarmee een burgeroorlog voorkomen, want Zuid- Afrika is niet leeg. De Afrikaners en white liberals en al die andere etnische groepen wonen er honderden jaren en zullen niet op magische wijze in het niets oplossen. Mandela legde de hand op voormalig premier De Klerk. Daar zal veel tactiek bij hebben gezeten, en minder broederliefde dan gesuggereerd. Maar dat is een werkelijk verzoeningsgebaar, daar stond een ‘vader van de natie’.

Martin Luther King deed niet anders dan zijn zwarte handen op blanke handen te leggen. King begreep dat hij vanuit een minderheidspositie opereerde: zo’n 12 procent van de Amerikaanse bevolking is Afro-Amerikaans.

King was het dan ook begonnen om ‘morele meerderheden’ te creëren. In zijn visie hoorden daar ook blanken bij. King was een diep gelovig christen, maar ook een eerste klas strateeg. Hij wist dat hij white America nodig had, hij wist dat de leefomstandigheden en de restricties waarmee de Afro-Amerikanen leefden juist de progressieve blanken zou beschamen. Een van hen was de blanke dominee Harcourt Klinefelter, theoloog aan het prestigieuze Yale, die in de jaren zestig naar het Zuiden trok om zijn diensten aan te bieden aan King en diens burgerrechtenbeweging. In de schaduw van King heet de documentaire die op tv werd uitgezonden. Daarin blikt Klinefelter terug op een geweldloze demonstratie waarbij hij en zijn medeactivisten bijna stikten in het traangas en se­rieus rekening hielden met hun einde.

Toch klinkt volgens tv-recensent Hanna Bervoets het verhaal van

Klinefelter ‘een beetje als een jongensavontuur, waar het voor veel zwarte activisten een strijd op leven en dood moet zijn geweest’.

Het jongensavontuur van het traansgasmonster?

‘De witte blik (…) is in het Westen al decennialang dominant’, concludeert Bervoets. Dat vind ik nu eens een gemakkelijke conclusie. Je vervangt de ‘blanke blik’ door het hippe ‘witte blik’ en zit al half in het verzet.

En die Klinefelter maar traangas happen.

Stephan Sanders is journalist en columnist

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.