Opinie

Wim Voermans: Het weigeren van vrijgeven van sms’jes is de Rutte-doctrine in het kwadraat

Nadat de Volkskrant de sms’jes van Rutte had opgevraagd, om te achterhalen wat zijn rol was in de totstandkoming van het coronabeleid, begon een verontrustend spel van ontwijking en achterhouden van informatie. Onrechtmatig, volgens hoogleraar Wim Voermans.

Wim Voermans
Premier Mark Rutte in de Tweede Kamer tijdens het debat in mei over zijn sms-berichten.  Beeld Robin van Lonkhuijsen / ANP
Premier Mark Rutte in de Tweede Kamer tijdens het debat in mei over zijn sms-berichten.Beeld Robin van Lonkhuijsen / ANP

Op 3 juni 2022 ontvangt Volkskrant-journalist Frank Hendrickx een verontrustend bericht over een eerder door hem ingediend verzoek tot openbaarmaking van sms/app verkeer tussen minister De Jonge en premier Rutte in de periode 2019–2020.

‘Hoi Frank, (…) Besluiten waarbij meerdere bewindspersonen betrokken zijn worden in beginsel genomen in de Ministerraad of via communicatie met de Tweede Kamer, niet via sms of tekstberichtenverkeer. Het kabinet spreekt daarbij met 1 mond. Het openbaar maken van de opvattingen van de bewindspersonen kan de eenheid van het kabinetsbeleid in gevaar brengen. Daarom zien we geen aanleiding om daarnaast nog sms of ander berichtenverkeer van de minister met andere bewindspersonen te openbaren.’

Volgens het ministerie vindt besluitvorming meestal niet plaats via die berichten, maar ‘wordt op andere wijze vastgelegd. In een nota, of ander daartoe geëigend document. Het gaat erom dat de relevante informatie wordt bewaard.’

Het moet niet gekker worden. Wat hier staat is dat ministers en staatssecretarissen helemaal geen whatsappverkeer of sms-en prijs gaan geven over wat dan ook en het ook niet meer gaan bewaren of archiveren. Dit is in strijd met zowat alle openbaarheids- en archiefregels die we hebben.

Over deze auteur

Wim Voermans is hoogleraar staatsrecht aan de Universiteit Leiden. Dinsdag 14 juni spreekt de Tweede Kamer met hem en andere experts over de archivering van stukken van bewindspersonen onder de Woo en de Archiefwet.

In 2019 zei de Raad van State al dat sms/appberichten onder de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) vielen en ook de nieuwe Wet open overheid (Woo), in werking sinds mei 2022, zegt nadrukkelijk dat je dit soort berichten op verzoek openbaar moet maken. Maar dat doen ‘we’ dus doodleuk niet meer, omdat het kabinet met één mond spreekt.

Weigeringsgrond

Maar die eenheid van regeringsbeleid is helemaal geen weigeringsgrond in die nieuwe Woo. Wel geldt er een geheimhoudingsplicht voor hetgeen er ‘ter vergadering besproken wordt of geschiedt’ in de ministerraad (de agenda’s en verslagen) – dat kan je niet opvragen om reden van het belang van de staat. Maar dit wordt hier ineens enorm opgerekt tot alles wat ministers en staatssecretarissen appen of sms-en, binnen of buiten de ministerraad, of met wie dan ook.

Aan de hand van dezelfde redenering kan je openbaarmaking van bijna alle berichten (mails, brieven) van bewindspersonen weigeren. Hendrickx ontving op 7 juni een vergelijkbaar bericht van Kajsa Ollongren.

Dit lijkt wel een terugkeer van de Rutte-doctrine uit 2020, waarbij, in strijd met de Grondwet, persoonlijke beleidsopvattingen van wie dan ook geheim werden gehouden voor de Kamers en iedereen. Maar de huidige lijn gaat nog veel verder: een Rutte-doctrine in het kwadraat.

Die hier uitgezette lijn is onrechtmatig: de wet zegt dat je sms’en en apps op verzoek openbaar moet maken en ordelijk moet archiveren (vernietigen is verboden als er eenmaal om openbaarmaking is gevraagd).

Openbaarmaking

Door zo categorisch openbaarmaking van sms- en app-verkeer te weigeren, is het onmogelijk die te vergelijken met correspondentie van andere verzenders en ontvangers van die sms-en apps, of van bewindspersonen die berichten wel netjes volgens de Archiefwet hebben bewaard.

Als iedereen nu alles vernietigt, is het correspondentiespoor nooit meer terug te volgen. En in tegenstelling tot wat het ministerie beweert, zijn sms’en en appjes wel degelijk belangrijk voor de besluitvorming. Zeker tijdens de coronatijd werd er door bewindslieden druk bestuurd via appjes. De Sywert-deal, de aansturing van burgemeesters, het ontslag van Mona Keijzer en nog meer werd geregeld via digitale tekstberichten. Dit weten we op basis van wat al vrij kwam.

Die route om te achterhalen wat er speelde, wordt nu geblokkeerd. Het vergaderreglement van de ministerraad is zelfs opgetuigd met een mogelijkheid om nog meer geheim te kunnen houden over corona. Dit is in strijd met de Wet op de parlementaire enquête, maar dat schijnt niet te deren. Die enquête gaat straks nergens meer over, want zowat alles is dan weg of geheim.

Transparantiezucht

Nederland heeft in vergelijking met andere Europese landen vrijwel de minst strenge openbaarheidsregels, maar er wordt gegromd over overdreven transparantiezucht en het zoveelste ‘wedstrijdje wantrouwen’, zoals Correspondent-journalist Jesse Frederik dat noemde in een artikel, dat veel instemming kreeg in bestuurlijke kringen. Maar openbaarheid is in het algemeen belang van een democratische samenleving, dat heeft niets met wantrouwen of politieke spelletjes te maken.

Dat je de openbaarheidsregels onzin vindt of doorgeschoten, dat je vindt dat onze premier wel wat beters te doen heeft dan debatten te voeren over zijn oude telefoon, geeft geen enkel excuus om die regels te overtreden. Kern van de rechtsstaat is dat de overheid zich altijd aan de rechtsregels houdt, ook als die in de weg zitten, en dat je niet zo maar kunt doen waarop volgens jou ‘de mensen in het land’ wel zitten te wachten. Dan verander je de regels maar.

Tegen de hier aangekondigde illegale koers is moeilijk iets te doen. Het bericht aan Frank Hendrickx uit het begin van dit artikel is nog geen officieel besluit. Voordat de Volkskrant bezwaar kan aantekenen, zijn we mogelijk maanden verder (de wettelijke termijnen worden nooit gehaald), voordat je bij een rechter bent, duurt mogelijk jaren. En dan is de relevantie van het berichtenverkeer weg.

Ondertussen worden via sms en app sluiproutes aangelegd, wordt het grootste deel van publieke informatie (al dan niet over corona) aan het oog onttrokken en hebben ‘we’ allemaal het nakijken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden