Wikileaks geeft burger moed

WikiLeaks is de heraut van een nieuwe transparantie, waarvoor internet het ideale medium is. De gelekte documenten tonen de naakte waarheid en verkleinen het kennisoverwicht van de overheid

Erwin van der Zande

WikiLeaks is wereldnieuws, en dat gaat gepaard met de nodige discussie. Gaat de klokkenluidersite niet te ver met het publiceren van geheime documenten? Worden de internationale betrekkingen in gevaar gebracht? Kunnen diplomaten nog wel hun werk doen?

Vogelvrij
Zou de in Engeland gearresteerde hoofdredacteur Julian Assange uitgeleverd kunnen worden aan het bloeddorstige Amerika, dat hem als ‘roekeloos en gevaarlijk’ heeft geclassificeerd en vogelvrij verklaard? Moet de Nederlandse regering een pleidooi houden in Brussel om uitlevering te voorkomen? Allemaal relevante vragen, maar de belangrijkste is misschien nog wel deze: waarom krijgt WikiLeaks zoveel bijval?

WikiLeaks is allereerst een symbool van vergelding. Na de ‘Collateral Murder’-video, die liet zien hoe Amerikaanse soldaten vanuit een Apache-helikopter onschuldige burgers in Bagdad aan flarden schoten, en na de zogeheten War Logs over Afghanistan en Irak die Amerikaanse oorlogspraktijken blootlegden, appelleert het feit dat de Verenigde Staten nu opnieuw de gebeten hond zijn met Cablegate, bij menigeen aan een gevoel van poëtische gerechtigheid.

Uitgerekend de VS, die de westerse wereld met een leugen over de aanwezigheid van massavernietigingswapens hebben verleid tot deelname aan de Irak-oorlog, moeten nu met de billen bloot. De bully van de Verenigde Naties wordt te kakken gezet en krijgt zijn verdiende loon.

Gevoelsmatig
WikiLeaks staat gevoelsmatig aan ‘onze kant’. De gelekte documenten brengen de balans wat terug tussen overheid en burger, die wat informatie en kennis betreft compleet doorslaat naar de eerste. Internetverkeer, telefonie, treinreizen, kentekenregistratie - de overheid volgt ons op allerlei manieren, terwijl ‘wij’ vrij weinig tot niets weten over wat er achter de schermen in Den Haag, Brussel of Washington gebeurt. Dankzij WikiLeaks nu dus wel, vanachter onze eigen schermen. Dat is een unicum in een tijd die wordt gedicteerd door spindoctors, persvoorlichters en reputatiemanagers.

Perceptie is realiteit, luidt hun mantra. Die is tegen vrijwel alles bestand, op één ding na: de waarheid. Dat is precies waar WikiLeaks prat op gaat. ‘De waarheid is de enige weg om iets te bereiken’, aldus Assange. Verdomd, de waarheid. Je zou haar bijna niet meer herkennen, zo zelden vertoont zij tegenwoordig nog haar gezicht. WikiLeaks daarentegen toont haar ons in volle, naakte glorie. Dat biedt ons zowel uitsluitsel (eindelijk een bevestiging van Amerikaanse kernwapens op vliegbasis Volkel) als nieuwe inzichten (China baalt van Noord-Korea).

Onder druk
Waarheidvorsing, was dat niet de taak van de journalistiek, waakhond van de democratie? Ja, maar die staat financieel onder druk. Als er gesnoeid moet worden - en dat moet er - zijn de dure producties, onderzoeksjournalistiek dus, als eerste aan de beurt. Niet dat journalisten nu buitenspel staan trouwens, integendeel. WikiLeaks heeft bewust de hulp ingeschakeld van enkele gerenommeerde kranten als The New York Times en The Guardian. Hun journalisten spitten de berg documenten door op zoek naar rokende pistolen. Zij leggen stukken voor aan overheden, nemen personen in bescherming en vragen om reacties. WikiLeaks is de beste bron die zij in jaren hebben gehad.

Bron
Een bron die voorlopig ook niet opdroogt. Assange mag dan gearresteerd zijn, het publiceren van Cablegate-documenten gaat door, en gezien het tempo waarmee dat gebeurt zal dat nog maanden duren. Hopelijk volgt volgend jaar ook de door Assange beloofde vuile was van de bancaire wereld, want daar heeft de hele wereld nog een appeltje mee te schillen.

Amerikaanse bedrijven mogen dan wel onder druk van de publieke opinie WikiLeaks afsnijden van hun online diensten, maar voor elke hostingprovider die de site afsluit, duikt er op internet een veelvoud aan partijen op die de fakkel overnemen. Zo worden er alleen al in Nederland tientallen kopieën van de WikiLeaks-site in de lucht gehouden door sympathisanten, opdat de informatie wereldwijd beschikbaar blijft.

Verzekering
En dan is er nog Assanges ‘verzekering’: een bestand vol documenten met naar eigen zeggen politiek explosief materiaal, dat al op internet rondwaart maar beveiligd is. Wanneer Assange in (levens)gevaar komt, zal hij de sleutel vrijgeven. Stieg Larsson had het niet kunnen verzinnen. De geest is kortom uit de fles: WikiLeaks en zijn publicaties gaan niet meer verdwijnen.

Internet is bij uitstek het medium voor WikiLeaks. Niet alleen omdat het netwerk zo is ingericht dat er geen centrale is die kan worden uitgeschakeld, maar ook omdat het een medium van de massa is. Internet is ‘ons’ medium zogezegd, dat van de burgers. Het heeft ons een eigen spreekbuis gegeven, maar ook ons wereldbeeld veranderd.

Het open, vrije en actieve karakter van internet maakt dat wij in andere media en elders in ons dagelijks leven tegenwoordig ook transparantie verwachten en de mogelijkheid om zelf controle uit te oefenen. Niks erger dan in een stilstaande trein te zitten zonder dat de conducteur even laat weten waarom, nietwaar?

Internet heeft altijd al de ondermijnende potentie gehad voor de powers that be, maar WikiLeaks is de eerste partij die er effectief gebruik van maakt. De site is daarmee een opmaat voor nieuwe transparantie. Of juist voor meer geslotenheid, een koude oorlog inluidend tussen bestuurders en burgers. De keuze is aan ons.

null Beeld

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden