Opinie

'Wij hebben gelijk, dus wij mogen op de paus schelden'

De paus sprak over verzoening en over het traditionele gezin. Maar volgens de pavlovreactie viel hij eigenlijk de homo's aan. En dat mag natuurlijk niet, schrijft historicus Jan Dirk Snel.

Paus Benedictus XVI.Beeld getty

Een week nadat heel weldenkend Nederland zijn afkeuring over pesten had uitgesproken, trok op Twitter een orgie van verbaal geweld en haat over mijn scherm. De paus had weer eens iets gezegd, en dan kun je er donder op zeggen dat bij heel wat mensen de remmen volledig losgaan. Het wijze adagium dat het beter is je beheerst, ingetogen en beleefd te gedragen, dat een week tevoren nog zoveel bijval kreeg, geldt dan ineens niet meer. Ten aanzien van de paus is alle grofheid geoorloofd.

Is het nog van belang wat paus Benedictus XVI werkelijk betoogde? Nauwelijks waarschijnlijk. Dat hij in ieder geval niet zei wat het persbureau Novum en vele media hem toedichtten - dat hij uitgehaald zou hebben naar homo's omdat die volgens hem de rol die God hun heeft gegeven, zouden manipuleren - dat zal menigeen wel bevroed hebben. De woorden 'homo' en 'homoseksualiteit' komen nergens in het verhaal voor. In zijn toespraak tot het college van kardinalen behandelde Benedictus twee onderwerpen: het gezin en de wereldwijde dialoog.

Bij de vraag naar het gezin gaat het volgens hem niet alleen om een bepaalde sociale constructie , maar om 'de vraag naar de mens zelf - om de vraag wat de mens is en hoe men dat doet: op juiste wijze mens zijn'. Indirect haalt hij het bekende woord van Simone de Beauvoir aan dat men niet als vrouw wordt geboren, maar vrouw wordt. Met een dergelijke sociaal-constructivistische opvatting is de paus het niet eens.

Ratzinger keert zich tegen het idee van een abstractie 'mens' die zelf zijn eigen natuur kiest. Hem gaat het om de werkelijkheid die ons gegeven is. En hij besluit zijn behandeling van dit thema met de woorden: 'In de strijd om het gezin gaat het om de mens zelf. En het wordt zichtbaar dat daar waar God geloochend wordt, ook de waardigheid van de mens verdwijnt. Wie God verdedigt, verdedigt de mensen.'

Natuurrecht
Dat is toch een weinig opzienbarende gedachtengang, zou je zo zeggen. Weinigen zullen de woorden van Simone de Beauvoir nog zonder voorbehoud onderschrijven, maar anderzijds zullen velen ook Benedictus' conclusies niet zonder meer delen. De paus redeneert namelijk in de traditie van het natuurrecht, waarbij de natuur de bestemming van de mens uitdrukt. In zijn geval doet hij dat vanuit de thomistische traditie, maar het is ook het grondthema van de Verlichting. Heden ten dage zullen velen een positie tussen beide uitersten in kiezen: dat de natuur wel enige richting geeft, maar voor nadere menselijke invulling zullen ze meer opties aanwezig achten. In die kleine nuance ligt het hele meningsverschil.

Ging het dan helemaal niet over homoseksualiteit? Indirect wel een beetje. Benedictus sluit bij zijn betoog over het gezin namelijk aan bij de Franse opperrabbijn Gilles Bernheim, die een kritisch vertoog over het zogenaamde 'homohuwelijk' heeft geschreven. Het is duidelijk dat Benedictus met zijn verdediging van het traditionele gezin zich indirect uitspreekt tegen openstelling van het huwelijk voor mensen van hetzelfde geslacht. Het is een traditionele opvatting waar men uiteraard gegronde bezwaren tegen kan hebben, maar er is weinig reden om er zich over op te winden.

Het ironische wil dat het grootste deel van de pauselijke toespraak ging over de wereldwijde dialoog met staten, met de maatschappij en met andere religies. En dat hij daarbij aangeeft dat ook de katholieke kerk de waarheid niet in pacht heeft, juist omdat de waarheid altijd groter is dan wijzelf en ons overstijgt. Maar juist daarom kunnen we frank en vrij het gesprek met elkaar aangaan.

Gezien de reacties is het duidelijk dat velen in Nederland dat open gesprek niet willen en het zelfs ronduit verafschuwen. Zij schelden liever. En zij schelden uit de naam van de moraal. Natuurlijk gaat het daarbij soms ook om onwetendheid, om reacties op wat de paus helemaal niet gezegd heeft. Maar het gaat om meer, denk ik. Zodra het om morele aangelegenheden gaat, willen velen ook geen rationele, inhoudelijke dialoog.

Verbale intimidatie
Het is een beetje eigen aan moraal. Moraal schrijft voor wat 'moet'. Ze wordt dus afgedwongen - en in het huidige maatschappelijk klimaat wordt ze dus ook door verbale intimidatie en gescheld afgedwongen. Ook in Nederland is het homohuwelijk nog relatief nieuw, maar zodra een morele opvatting wettelijk verankerd is, mag je er eigenlijk maatschappelijk niet meer aan twijfelen. Dat geldt ook voor abortus en euthanasie.

Alexis de Tocqueville (1805-1859), de grote theoreticus van de democratie, gaf er de verklaring al voor: de democratie zet een grote cirkel rond het denken. We mogen veel, maar er zijn grenzen. Over fundamentele uitgangspunten dienen we het volgens onze instincten met elkaar eens te zijn. Aan sommigen dingen mag je in een samenleving als de onze domweg niet twijfelen.

Het heeft mogelijk ook met een diepgaande onzekerheid te maken. Ja, homoseksualiteit lijkt in onze maatschappij geaccepteerd. Maar waarom moet er dan altijd zo luidkeels geschreeuwd worden dat dat zo is? Waarom moet iedereen die vragen stelt, direct weggehoond worden? Misschien omdat het uiteindelijk toch niet zo goed zit en men vooral zichzelf moet overschreeuwen? Het valt op hoe vaak mensen aan de paus 'homohaat' toeschrijven. Welnu: geen redelijk mens zal in zijn opvattingen over de menselijke natuur, hoezeer je het daarmee wellicht ook oneens bent, daarvan ook maar een spoortje aantreffen.

Valt er iets te doen aan het morele schelden? Niet veel, vrees ik. Schelden is nu eenmaal in. Maar we kunnen wel proberen de rationele morele discussie aan te gaan, met de paus en met het overgrote deel van de mensheid dat op dit punt zijn opvattingen deelt. Maar we zullen vooral moeten leren in onze samenleving een redelijker dialoog aan te gaan. Er heerst in Nederland een groot onvermogen om redelijk over ethische kwesties te spreken, en dat probleem kan alleen overwonnen door met welwillenden wel de morele dialoog te voeren en daarbij de schreeuwers links te laten liggen.

En daarbij is de vraag van belang wat de menselijke natuur is en wat die over onze bestemming als mensen zegt. Want daarin zou weleens de diepste oorzaak kunnen zitten: de richtingloosheid van onze huidige cultuur. Heeft onze cultuur nog wel rationele grondslagen? Heeft onze moraal nog wel een onderbouwing? Of kan die alleen door verbale intimidatie gehandhaafd worden?

Jan Dirk Snel is historicus

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden