Opinie

'Wij denken ten onrechte dat we een moderne euthanasiewet hebben'

De wetgever en haar politici falen om de euthanasiewetgeving op een niveau te brengen waarin de individuele wilsbeschikking als fundamenteel recht kan worden gerespecteerd, schrijft filosoof Ab Gietelink.

Laatste wil pil, campagnemateriaal voor de Drion pil. Beeld anp

Met de strafeis van 3 maanden voorwaardelijk voor hulp bij zelfdoding in de zaak Albert Heringa toont het OM dat de actuele euthanasiewetgeving fundamenteel afwijkt van moderne opvattingen over het recht op leven en dood. Extra pijnlijk is dat die moderne opvattingen hier door de grote meerderheid van de bevolking worden gesteund. Heringa (71) hielp zijn 99-jarige moeder in 2008 met sterven door na haar herhaalde en expliciete wilsverklaring daarvoor de nodige pillen te geven. De huisarts weigerde hulp omdat er geen sprake was van 'uitzichtloos en ondraaglijk lijden'. Het pijnlijke proces van 'versterven', door eten en drinken te weigeren, was voor de patiënt zelf geen optie.

In 2010 maakte Heringa zijn hulp wereldkundig met een opgenomen video, waarin zijn moeder de pillen inneemt. Het OM reageerde met een strafproces en eiste op 24 september 2013 drie maanden voorwaardelijk. De rechter doet op 22 oktober uitspraak.

Conservatief en patriarchaal
Wij denken in Nederland ten onrechte dat we een moderne euthanasiewet hebben. In werkelijkheid is onze wetgeving hier conservatief, patriarchaal en expliciet repressief. Bovendien loopt Nederland in de strafbaarstelling van hulp bij zelfdoding achter op andere Europese landen.

Euthanasie met hulp is in Nederland verboden en strafbaar, maar zelfs euthanasie zonder hulp is verboden en in zekere zin strafbaar. De Nederlandse hulpverlening bleek in een andere casus zeer ver te gaan in de actieve bestrijding van vrijwillige zelfdoding.

In 2011 deed een man met behulp van pillen een individuele zelfdodingspoging. De hulpverlening dwong de man met fysieke middelen af te zien van de zelfdoding, bracht hem naar het ziekenhuis en deze stuurde hem de rekening van 3200 euro. De man weigerde de nota te betalen. Het ziekenhuis daagde daarop de 'zelfdoder' voor de rechter en deze veroordeelde hem. De conclusie kan geen andere zijn: Hulp maar ook zelfstandig uitgevoerde euthanasie is in Nederland zeer expliciet verboden, de hulpverlening kan iemand tegen zijn zin dwingen daar van af te zien en bovendien de kosten van die dwangactie op de zelfdoder verhalen.

De arts beslist
Wij beslissen niet over ons eigen leven en dood. Bij een doodswens staat in het patriarchale Nederland niet de wilsbeschikking van de mens centraal, maar de handeling van een bevoegde arts, die 'uitzichtloos en ondraaglijk lijden' vaststelt en dat bevestigd weet te krijgen door een tweede collega. De arts, en niet de patiënt zelf, beslist in naam van de staat over leven en dood van het individu.

De rechter vernauwde het criterium 'uitzichtloos en ondraaglijk lijden' zelfs nog aanzienlijk. In de zaak van PvdA-senator Brongersma (1998) werd bepaald dat een arts alleen bij een 'medisch classificeerbare aandoening' hulp bij zelfdoding mag verlenen. Ofwel: Een arts die 'uitzichtloos en ondraaglijk lijden' vaststelt, maar dat medisch niet hard kan onderbouwen, is strafbaar. Is het dan een wonder dat veel artsen bang zijn hulp te verlenen bij euthanasie?

De conservatieve en repressieve Nederlandse wet heeft bovendien volstrekt onvoldoende draagvlak bij de bevolking. De Nederlandse rechtsgeleerde Drion stelde in 1991 voor om mensen van 75 jaar en ouder op basis van wilsbeschikking, de mogelijkheid te bieden om middels een pil hun te leven te beëindigen. De overgrote meerderheid van 74 procent van de Nederlandse bevolking bleek volgens een peiling voor de pil van Drion. Ook de nu hangende veroordeling van Heringa wordt door een vergelijkbare meerderheid veroordeeld.

Wetgeving
Ik zou de dominante wetgeving moreel en juridisch nog scherper willen veroordelen. Het zelfbeschikkingsrecht van mensen over hun eigen leven en dood hoort een mensenrecht te zijn. Het is niet aan de moraal van de samenleving, maar tenslotte aan de individuele mens om te besluiten over zijn eigen leven en dood.

Een burger met een bewuste en bij herhaling geuite hulpvraag bij sterven dient een perspectief te krijgen. Naast de nu minimaal bestaande passieve euthanasie bij 'uitzichtloos en ondraaglijk lijden' moet er ruimte komen voor actieve euthanasie. De actuele euthanasiewet is naar moderne maatstaven immoreel en zou fors verruimd moeten worden, waarbij de individuele wilsbeschikking centraal staat en in principe gerespecteerd dient te worden. In praktijk betekent dat uitbreiding van euthanasiemogelijkheden voor 'mensen met voltooid leven'.

Falen
Heringa handelde volgens het OM tegen de wet, maar zelfs de aanklager erkende dat hij dat deed uit 'naastenliefde en compassie'. In een democratie dient behalve het fundamentele mensenrecht bovendien de meerderheid van de bevolking gerespecteerd te worden. De wetgever en haar politici falen om de euthanasiewetgeving op een niveau te brengen waarin de individuele wilsbeschikking als fundamenteel recht kan worden gerespecteerd. De actuele euthanasiewet verdient daarom een scherpe morele veroordeling en herziening.

Heringa verdient geen strafblad, maar een koninklijke onderscheiding. Zelfs de Nederlandse Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie (NVVE) is in haar 'geen straf' pleidooi te defensief. Bij deze richt ik mij dan ook tot de koning met het verzoek Heringa een koninklijke onderscheiding te verlenen.

Ab Gietelink is publicist en filosoof.
Hij schreef het politieke manifest 'Alternatief !'.

 
Een arts die ‘uitzichtloos en ondraaglijk lijden’ vaststelt, maar dat medisch niet hard kan onderbouwen, is strafbaar. Is het dan een wonder dat veel artsen bang zijn hulp te verlenen bij euthanasie?
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden