Wie zijn die intellectuele multiculturalisten?

Als je in de multicultihoek zit, word je niet serieus genomen of er zelfs van beschuldigd de islamisering van Nederland te bevorderen. Wie zijn die intellectuele multiculturalisten?

Een vrouw in boerkini en een meisje in bikini in zee Beeld anp

'Ik kom jou wel eens in een garage besnijden met een roestige bijl.' Zomaar een van de reacties die Aafke Romeijn kreeg op haar blog over vrouwenbesnijdenis, waarin de feministe betoogt dat je dat soms beter kunt faciliteren in een ziekenhuis, om ergere verminking te voorkomen. Dat soort troep krijgt ook islamoloog Maurits Berger over zich heen als hij schrijft dat er misschien toch goede argumenten zijn om in Nederland een shariaraad toe te staan. 'Wie is deze idioot uit Leiden die de Taliban wil toestaan?' Met een plaatje erbij waarop hij aan de galg hangt.

Beeld Margo Vlamings

Of neem antropologe Lieke Wissink van de Universiteit van Amsterdam, die deze week met haar collega Else Vogel in de Volkskrant een opiniestuk schreef tegen het boerkaverbod. Wissink: 'Onze foto's stonden op een website met daarbij de tekst 'Vogel en Wissink ondersteunen het ergste symbool van een nazi-ideologie'.' Ze had het niet verwacht. 'Je denkt dat je het stuk goed onderbouwt, met argumenten, maar je wordt plompverloren weggezet als IS-aanhanger of NSB-hoer.'

Shariaraden

Heavy shit, absoluut. En wat vooral opvalt is dat tegenover zo'n honderd negatieve reacties, slechts een handvol positieve staan. Ze hebben de publieke opinie duidelijk niet mee.

Het zijn personen die Machteld Zee, in Leiden gepromoveerd op shariaraden, vast zou kwalificeren als 'nuttige ongelovigen'. Een interview met de politicologe en juriste in het Algemeen Dagblad deed vorig jaar flink wat stof opwaaien. Er zit een plan achter de islamisering van Europa, zei ze. Aan dat plan zou (onbewust) meegewerkt worden door naïeve academici, politici en opiniemakers. Zo kunnen verderfelijke praktijken als een shariaraad, waar moslima's moeten aankloppen om te mogen scheiden, hier ingang vinden. Zee kreeg bijval van bijvoorbeeld sociologe Jolande Withuis, die vindt dat feministen te soft zijn tegenover de vrouwvijandige islam.

Nu lijdt het geen twijfel dat moslimfundamentalisten hun denkbeelden liefst aan zoveel mogelijk mensen zouden opleggen. Maar bloeit er echt nog steeds een kliek van multiculti's in de polder, met invloed op het beleid? Multiculturalisme betekent dat de ene cultuur niet superieur is aan de andere en dat daarom aan alle culturen gelijke rechten toekomen. Lange tijd was het uitgangspunt van het Nederlandse minderhedenbeleid dat migranten vooral hun eigen 'identiteit' mochten behouden. Kritiek daarop werd al snel afgedaan als racisme.

Dus hoe zit dat anno 2017? Nou, het was misschien even schrikken toen Jet Bussemaker in het najaar een ouderwets relativerende toon aansloeg over integratie in de Nederlandse samenleving. 'Wij moeten niet onze normen van vandaag de dag als mal voor iedereen vragen', zei de minister van Onderwijs bij omroep WNL. Volgens de PvdA-politica moeten we ons bovendien niet te veel fixeren op moslims en andere migranten.

Maar dat geluid viel toch vooral op omdat het afwijkt van de dominante toon. De islam is al lang niet meer de roze olifant in de kamer, van links tot rechts gaan er zelfs stemmen op om salafistische groeperingen, die tegen integratie in de Nederlandse samenleving zijn, te verbieden. En Bussemakers partijgenoot Lodewijk Asscher, als minister verantwoordelijk voor integratie, maakte zich juist hard voor 'participatiecontracten'. Wie naar Nederland komt, houdt zich niet alleen aan de wet, zoals elke burger geacht wordt te doen, maar tekent ervoor om ook de grondrechten te respecteren.

Kreeg de PvdA vroeger nog weleens het verwijt allochtonen te knuffelen, nu voeren hardliners als Asscher de boventoon. Ook een partij als GroenLinks, die ooit behoorlijk multicultureel dacht, veert niet meer automatisch boos op zodra het om eisen aan integratie gaat. Eigenlijk blijft alleen splinterpartij DENK over als toortsdrager van het multiculturele ideaal.

Jet Bussemaker bij aankomst op het Binnenhof Beeld anp

Jihadistische sympathieën

Buiten de politiek zijn er nog wel multiculti-bolwerken te vinden, zoals in de academische wereld. Niet de rechtsgeleerden uit Leiden, waartoe ook Zee behoort. Bekende figuren als Paul Cliteur en Afshin Ellian menen dat de islam haast onvermijdelijk botst met de westerse democratie. Maar vermoedelijk wél de islamonderzoekers aan de UvA. Antropologen zoals Martijn de Koning krijgen soms het verwijt dat ze wel heel dicht tegen hun onderzoeksobject aanleunen. Zo schreef NRC deze week over een zekere 'Zuster Aïcha', die meehielp aan een onderzoek naar vrouwelijke Syriëgangers, maar zelf ook jihadistische sympathieën zou hebben - iets wat de universiteit ontkent.

'Persoonlijk ken ik Aïcha niet, dus daar kan ik niet over oordelen', reageert Wissink, die verbonden is aan de UvA en onderzoek doet naar het Belgische uitzettingsbeleid. 'Maar ik vind dat het mogelijk moet zijn om onder álle groepen onderzoek te doen, mits inzicht verwerven in een bepaalde groep niet verward wordt met het legitimeren van de acties van die groep.' Voor haar gevoel is het geen toeval dat onderzoekers die zich bezighouden met islamofobie fel worden aangevallen. 'Dat past ook in het beeld dat er alleen nog gesproken mag worden óver een bepaalde groep - de moslimgemeenschap - zonder dat zij zelf het recht van spreken hebben over wat Nederlanderschap inhoudt.'

Precies dat stoorde haar in het debat over het verbod van boerka en niqaab (die de ogen nog vrijlaat). Immers, het gaat maar om een paar honderd vrouwen en de weinige incidenten zijn in onderling overleg opgelost. 'Maar het punt is dat niqaab-draagsters of zelfs moslims in het algemeen, slechts voorwaardelijk gezien worden als Nederlanders', zegt Wissink. 'We leven in een samenleving met meerdere culturen, maar wanneer is iemand Nederlander? Praten we straks over een 'zesde generatie-Marokkaan'?'

'Zo gauw de islam er bij komt kijken, wordt het meteen beladen', zegt ook Maurits Berger. En is het meteen einde discussie. Dan zit je in de multiculti-hoek en word je niet serieus genomen. Sterker nog: dan eindigt het al snel in bedreigingen of gekissebis online. 'De wereld is snel verdeeld in kampen', concludeert hij met spijt. 'Je hebt de critici en de applausmachine. En die zijn vaak beide even onnadenkend.'

Folders in zes talen

Dat betekent niet dat er helemaal geen normale discussie meer is. Berger geeft door het hele land lezingen. Van de Rotary in Venlo tot de hogeschool in Leeuwarden. Van islamitische organisaties tot de politie. 'Alleen in bepaalde kringen, zoals de PVV, word ik nooit uitgenodigd, terwijl ik dat dolgraag zou willen.' Nu hij erover nadenkt, hij komt eigenlijk vrijwel nooit bij politieke partijen. Alleen een keertje bij de ChristenUnie. Kennelijk passen zijn opvattingen niet zo goed in het Haagse discours.

Wie hem wel uitnodigt, zal misschien wat verbaasd de zaal uitlopen. Want hoe multiculti is Berger nou eigenlijk? 'Als je daarmee het beleid bedoelt dat er bij de huisarts in zes talen folders moeten liggen, dan ben ik er op tegen.' Alleen, en nu wordt zijn betoog interessant, je moet ook naar ons politiek-juridisch systeem kijken. 'Dat is gebaseerd op vrijheid: binnen de grenzen van de wet mag je anders zijn, gekke dingen doen', licht Berger toe. 'Ik heb studenten die in een jurk lopen en roepen dat ze druïde zijn. Daar ben ik trots op, die vrijheid.' De keerzijde van die vrijheid is dat je gedrag moet accepteren dat je misschien aanstootgevend vindt - zoals bijvoorbeeld leven volgens de regels van de islam. Net zoals er mensen zijn die homoseksualiteit aanstootgevend vinden, maar dat ook moeten accepteren.

Als je die vrijheid als uitgangspunt neemt, moet die voor iedereen gelijkelijk gelden. Neem de discussie over een shariaraad. De hoogleraar heeft persoonlijk niets met religieuze rechtssystemen, maar is erop tegen om ze zonder meer te verbieden, als volwassenen zich daar uit vrije wil aan onderwerpen, zoals dit bijvoorbeeld gebeurt in de katholieke kerk en in het jodendom. 'Ik snap niet dat mensen, en met name vrouwen, zich aan deze beperkingen onderwerpen, maar als zij dat nou zo willen? Dan vind ik dat moslims dat ook mogen - binnen de grenzen van de wet.'

Boerkaverbod

Ook Wissink bekeek het boerkaverbod vanuit de vraag wat dit betekent voor de neutraliteit van de overheid en voor de grondrechten, zoals de vrijheid van geloof. 'Verschillende instanties, zoals de Raad van State, hebben geoordeeld dat een boerkaverbod discriminerend en stigmatiserend is.' Ze wijst erop dat dit soort instituties juist de principes van onze samenleving waarborgen, en dat we met een boerkaverbod daarvan afwijken.

Gelijke monniken, gelijke kappen dus. Muzikante/schrijfster Romeijn is bijvoorbeeld tegen elke vorm van religieuze rechtspraak, maar áls we het tolereren, dan moeten we wel consequent zijn. 'Dus als het toegestaan is voor joden en christenen, dan ook voor moslims. Anders is het weer 'ons geloof is beter dan jullie geloof'.'

Dat eurocentrisme, die vermeende westerse superioriteit, komt ze ook tegen bij sommige feministen. 'Die zijn veel te stellig, zo van wij bepalen vanuit onze westerse visie wel even wat goed is voor vrouwen overal ter wereld.'

Lieke Wissink, Antropoloog, Universiteit van Amsterdam

In haar blog voor Vrij Nederland nam Romeijn het vraagstuk van vrouwenbesnijdenis als voorbeeld. Dat kun je wel verbieden, betoogde ze, maar zorg eerst voor een culturele omslag, met voorlichting en handhaving, anders gebeurt het alsnog stiekem op de keukentafel met een bot mesje. Een beladen voorbeeld, erkent ze achteraf. 'Waar het me vooral om gaat is dat ik pleit voor dialoog, in plaats van een monoloog van westerse feministen.'

Ook Wissink mist de communicatie met de vrouwen om wie het gaat in het boerkadebat. En dat terwijl die interessante inzichten kan opleveren. 'Zo zaten we bij Radio 1 in een panel met Karima Rahmani, een ongetrouwde vrouw - hier geboren en getogen - die al drie jaar uit vrije wil een niqaab draagt. Ze noemde het een spirituele ervaring. Dat gaat in tegen het stereotiepe beeld.'

Of de antropologe zichzelf als een multiculturalist beschouwt? 'Laat ik het zo zeggen: de multiculturele samenleving is een realiteit, mede door onze geschiedenis en de komst van migranten, dus laten we het beste ervan maken.' Idem dito redeneert Romeijn: 'We leven nou eenmaal in de multiculturele samenleving, dus moeten we een constructieve vorm vinden.' En hoe doe je dat dan? 'Zoek de verbinding, ja ga theedrinken.'

Dialoog aangaan

Hé, die hebben we een poos niet gehoord, theedrinken. Romeijn erkent dat sommige politici zich daarmee pijnlijk in de voet geschoten hebben, maar ziet geen andere manier. Ga in dialoog met elkaar. Dat wil niet zeggen dat alles zomaar kan: de wet stelt grenzen en bepaalt wat wel en niet mag. 'Alleen, in het debat gaan culturele tradities en wettelijke normen steeds meer door elkaar lopen. Bijvoorbeeld dat de hoofddoek af moet, of dat je Nederlands moet spreken op straat.'

Ook Berger constateert een neiging om in naam van de Grondwet de vrijheid weg te nemen om gek of vreemd te mogen doen. 'De trend is om steeds meer culturele eigenheden te verbieden, maar door omgangsvormen en kleding bij wet voor te schrijven zijn we niet anders dan Iran of Saoedi-Arabië. Zo worden we een seculiere theocratie.' Hij wijst er fijntjes op dat de kunstenaar Anton Heijboer, die vier vrouwen had, vroeger een graag geziene gast op de Nederlandse televisie was. 'Ik ben geneigd om volwassenen hun eigen keuzes te laten maken, inclusief de domme keuzes.'

Aafke Romeijn: 'Ik ben tegen elke vorm van religieuze rechtspraak, maar als het is toegestaan voor christenen en joden, dan ook voor moslims.'

Wel begrijpt Berger dat mensen ongerust zijn over uitwassen. 'Neem die uitzending van Zembla, waarin een Deense journalist undercover ging bij een soort shariaraad. Het leek wel een sekte, met teksten in de trant van: jammer dat uw man u slaat, maar u moet wel bij hem blijven.' Maar de islamoloog is net zo goed ongerust over uitwassen bij christelijke en andere sekten. En de keiharde grens ligt voor hem bij het strafrecht. Dus geen uithuwelijking van kinderen, of besnijdenis van meisjes.

Het soort shariaraad waar vooraanstaande moslims met hem over spraken, is van een andere orde: een religieuze autoriteit van mannen én vrouwen, waar een vrouw haar recht kan halen - met ook psychologen, therapeuten, notarissen - en die moslims kan bijstaan in alle facetten van hun huwelijkse leven. Dat moeten we niet op voorhand verbieden, meent Berger.

Maar heeft de overheid ook niet de plicht om diepreligieuze vrouwen te beschermen, om te voorkomen dat ze omhuld worden met een boerka? 'Dat is nogal paternalistisch', reageert Wissink. 'Dan ga je ervan uit dat ze gedwongen worden, en áls dat al zo is, dan is het zeer de vraag of die vrouwen gebaat zijn bij een verbod. Misschien komen ze dan überhaupt de deur niet meer uit.'

Berger heeft sympathie voor die redenering, dat je orthodoxe moslima's moet beschermen, maar wijst ook op hun eigen verantwoordelijkheid. 'Waarom wil zij zo nodig naar die vent met die baard? Ik zeg: mevrouw, die religie zit in je hoofd, je kunt gewoon de deur uitlopen. Maar dan zegt ze: dat mag niet van mijn religie...' En stel dat ze toch tegen haar religie in gaat en zonder toestemming weg gaat bij haar echtgenoot, dan kan ze in problemen komen met haar familie, ja met de hele gemeenschap. En dat is nogal wat. 'Dus ik zeg: geef ze die ruimte om dat met elkaar op te lossen, net zoals andere gelovigen dat doen.'

Je mag het er nog steeds van harte mee oneens zijn, maar echt extreem zijn deze betogen nou ook weer niet.

Nee, je kunt niet met droge ogen volhouden dat er nog steeds een grote horde multiculti's is in Nederland die een klein clubje islamkritische dissidenten het zwijgen oplegt. De politieke correctheid is sinds Pim Fortuyn en de moord op Theo van Gogh snel gekanteld. En dat zie je ook terug in het beleid. Zo draaide Asscher de subsidiekraan voor de langs etnische lijnen opererende migrantenorganisaties dicht. Het politieke klimaat is hier nu zodanig dat een shariaraad, in wat voor vorm ook, onhaalbaar lijkt. De moslims met wie Berger sprak, proberen het 's-woord' überhaupt te vermijden.

Maurits Berger, Hoogleraar islam en het Westen, Universiteit Leiden

In gesprek met de haters

Ook Romeijn heeft haar eigen denkbeelden zien opschuiven. Zo vond ze in 2000 als 13-jarige Paul Scheffers essay over het 'multiculturele drama' heel extreem, terwijl het nu meer op haar overkomt als een sociologische waarschuwing. Verre van extreem, zeker als je het afzet tegen alles wat er daarna gezegd is. 'Het debat is enorm verhard in de tussentijd, inmiddels is het fascisme weer bijna salonfähig.' Wat haar vooral stoort is de radicale tweedelig. 'Je bent of een racist of een antiracist. Wie per onderwerp nadenkt en niet in een hokje past, wordt al gauw aangevallen.'

Het weerhoudt Romeijn er niet van om de haters te benaderen, zoals onlangs toen ze kritiek uitte op de term 'asielplaag' van De Telegraaf. Ze kreeg weer veel troep op Twitter, zoals 'die parasieten moeten allemaal opflikkeren'. Ze was er een paar uurtjes zoet mee, maar uiteindelijk waren er toch een paar die toegaven dat 'plaag' misschien niet zo'n fijne term is. Al voelt het als een druppel op een gloeiende plaat, ze vindt dat het moet. Je bent een theedrinker of je bent het niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.