Opinie

Wie welvaart 'wegbelast', smoort groei in de kiem

Mensen die weten dat hun toekomstige winst wordt wegbelast, zullen ophouden met investeren.

Thomas Pikkety. Beeld AFP

Met zijn veel geroemde werk Kapitaal in de 21ste eeuw heeft Thomas Piketty de inkomstenbelasting wereldwijd op de agenda gezet. Zijn belangrijkste punt is dat vermogen accumuleert bij een steeds kleinere groep mensen, terwijl minder bedeelden nauwelijks profiteren van de toegenomen rijkdom.

Zijn zorg - die ook in de Volkskrant aanhang wint - luidt dat deze ontwikkeling uiteindelijk leidt tot een situatie waarin binnen onze economie nog een paar rijken over blijven, terwijl 90 procent of meer van de bevolking niet of nauwelijks aanspraak maakt op de rijkdom die binnen de economie ontstaat.

Het antwoord luidt daarom: herverdeling. Zo betoogde Hans Stegeman van de Rabobank vorig jaar dat de nieuwe welvaart moet worden verdeeld door bijvoorbeeld een basisinkomen in te stellen.

Helaas is dit het foute antwoord omdat binnen de analyse en oplossing de kernvraag onbeantwoord blijft: Waarom accumuleert vermogen binnen een zo beperkte groep? Als het antwoord luidt dat de nieuwe rijken hun welvaart ontlenen aan hun investeringen, lijkt een belasting van de nieuw verkregen welstand onverstandig te zijn. Immers, mensen die weten dat hun toekomstige winst wordt 'wegbelast' zullen minder geneigd zijn hun investeringen te doen.

We kennen van de te verwachten problemen ook al een voorbeeld uit een niet al te ver verwijderd verleden. Voor Helmut Schmidt in 1974 aantrad, had Willy Brandt een herverdeling zoals betoogd door Stegeman doorgevoerd.

Deze politiek leidde tot een investeringsstaking: Bedrijven houden op met investeren als zij een steeds groter deel van de revenuen af moeten staan zonder dat zulke belastingen (hogere lonen) worden gemotiveerd als correctie op het feit dat deze bedrijven onevenredig veel voordeel aan de samenleving onttrekken.

Jan Bouwens.

Helmut Schmidt begreep als geen ander dat iedereen financieel beter af is met een stelsel waarin - behoudens voor schrijnende gevallen - elk individu een inkomen ontvangt dat gelijk is aan zijn marginale bijdrage aan die samenleving. In zijn wereld ontstaat plaats voor belastingen en uitkeringen naarmate zich afwijkingen voordoen van dit bijdrageprincipe. Dat wil zeggen, zo gauw deelnemers meer van de samenleving nemen dan zij eraan geven (of omgekeerd, meer geven aan dan nemen van), wordt het verschil wegbelast (of omgekeerd, aangevuld). In zo'n wereld is ook plaats voor progressieve belasting als door het bestaan van armoede anderen meer dan evenredig profiteren van de samenleving.

De leer van Helmut Schmidt luidde dat de balans tussen geven en nemen als criterium wordt ingezet bij de bepaling van wat een efficiënte belasting is. Het criterium dat volhoudt dat lasten eerlijk verdeeld moeten zijn, is gebaseerd op de utilitaristische leer. Deze leer houdt vol dat men ook wel met minder rendement gelukkig wordt.

De vraag moet dus niet worden gesteld in termen van rechtvaardigheid. Het gaat er om dat belasting slechts zonder verstoring van economische krachten kan worden geheven indien duidelijk is dat de betrokken investeerder zijn investering alleen dankzij de geboden infrastructuur te gelde kan maken, bijvoorbeeld omdat hij alleen hier de arbeid vindt die hij nodig heeft.

Als het bedrijf (of het individu) alleen dankzij zijn aanwezigheid in Nederland rijk kan worden, is er geen enkel probleem om via de belasting de balans tussen profijt van de samenleving en teruggave aan diezelfde samenleving te realiseren.

Toepassing van het utilitaristische beginsel zal echter het particulier initiatief doen verstikken, zoals het beleid van Brandt dat deed totdat Schmidt het roer over nam.

Jan Bouwens is hoogleraar Accounting aan de Universiteit van Tilburg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden