Columnkustaw bessems

Wie van de democratie houdt, hoort zich om de sms’jes van Rutte te bekommeren

null Beeld
Kustaw Bessems

Of er geen belangrijker zaken zijn dan de sms’jes van Rutte. Oorlog, inflatie, arbeidstekort, klimaat! Was een debat over de telefonische huishouding van de premier geen Haagse navelstaarderij, zoals je hoorde? Zelfs deelnemers verzuchtten dingen als ‘daar gaan we weer’ en ‘hebben we het weer over onszelf’.

Maar het is decadent om te doen alsof het behandelen van gebreken in je democratisch proces een futiliteit is. Het gaat hier niet om bedrijfsvoering van alledag, de vraag is niet of de koffie uit de nieuwe automaat een beetje te zuipen is, het gaat om informatiebeheer door de regeringsleider. Dat instituut heeft, hoe klein de man die het nu beheert het ook probeert voor te stellen, zwaarte.

Op 4 en 5 mei stond Jan en alleman zijn liefde voor de vrije democratie nog te belijden. Maar liefde is geen liefde door die eens per jaar luidruchtig te verklaren. Bij liefde hoort zorg, van dag tot dag, en dat is ploeteren. Dat bij ons leiders het volk dienen en niet andersom is een ontroerende onvanzelfsprekendheid. Een waarborg is dat die leiders zichzelf blootstellen aan controle en dat gaat alleen met de best mogelijke informatie. Daar hoor je je om te bekommeren. Doen of zo’n sms-debat nergens over gaat, is koud en liefdeloos.

Bovendien, hoe kun je de energiecrisis of bestaanszekerheid goed bespreken als je je steeds moet afvragen wat er wordt verhuld of vertekend? En dat doen heus niet alleen een paar opgewonden standjes in de oppositie. D66 en ChristenUnie zeggen hetzelfde op fluistertoon, en het geldt voor een flink deel van de bevolking.

‘Alles begint bij wantrouwen’, klaagde Rutte over Kamerdebatten, ‘bij een absoluut fundamenteel gevoel dat de zaak wordt geflest’. Dat was een vlucht naar voren. Hij heeft goed door dat veel mensen het gezeur vinden, over die berichtjes. En dat de Kamer er niet goed op staat, met twintig fracties en vaak een onaangename toon. Hij weet dat beelden sterker zijn dan feiten, zeker wanneer die feiten in een – gaap – archiefwet staan en met – gaap – digitale opbergsystemen te maken hebben. Maar stiekem was zijn beschuldiging een pijnlijk accurate situatieschets. De man die ons door al die grote problemen moet helpen, wordt te grondig gewantrouwd om effectief te zijn.

Van Rutte mag je niet zeggen dat dat door een patroon in zijn gedrag komt. De achtergehouden memo’s over de dividendbelasting, het verdwenen sms’je van Unilever-baas Paul Polman die hem belobbyde, de vergeten doden van Hawija: volgens hem allemaal losse, verklaarbare zaken. Alsof hij onevenredig hard wordt aangepakt. Integendeel. Dankzij een versplinterd landschap en zijn sociale souplesse is hij met heel veel weggekomen. Jan Peter Balkenende was met de helft op zijn kerfstok het Binnenhof al afgejaagd.

De commissie die de toeslagen onderzocht, concludeerde dat de Kamer met politieke motieven verkeerd was geïnformeerd. Rutte beloofde plechtig beterschap. Vervolgens probeerde hij zo’n beetje als eerste in het geniep de parlementariër onschadelijk te maken die dat Toeslagenschandaal mede aan het licht had gebracht én loog hij daar glashard over. Sinds de Kamer zelfs dat bij meerderheid accepteerde, is de weg vrij voor normloosheid. En is het zoeken naar iemand met het gezag om dat aan de kaak te stellen. PvdA en GroenLinks blazen nu hoog van de toren, maar ze hebben gesmeekt om onder Rutte in de regering te mogen dienen.

Die heeft de volledig terechte conclusie getrokken dat hij zich alles kan permitteren. Dus elke keer dat hij de keus heeft, kiest hij nog steeds voor maximaal geritsel. En steevast met de redenering van de belastingontwijker: volgens een zo beperkt mogelijke lezing van de regels mag het. Interessant aan de naïviteit die hij daarbij claimt is dat hij nooit, zoals toch velen van ons, weleens per ongeluk te eerlijk is.

Intussen rekt hij de grenzen van het normale steeds verder op. Je moet af en toe even een stap terug zetten om de krankzinnigheid te blijven zien waar die zit. Berichten niet archiveren maar ‘geparafraseerd doorbellen’ is krankzinnig.

De waarschuwing klinkt dat de hang naar transparantie doorslaat. Helemaal zonder vertrouwelijkheid is het geen werken. Nu loopt Nederland hierin nog achter, maar vooruit, er gebeurt misschien wel veel tegelijk en je wilt geen wedloop tussen een buitenwereld die openheid eist en een binnenwereld die zich daartegen wapent. Bedenk alleen ook hierbij dat die escalatie er zonder Ruttes onverbeterlijke onwaarachtigheid nooit was geweest.

Er zit iets mis in ons democratisch proces en in de verhoudingen, en het valt me moeilijk me voor te stellen dat dat over gaat zolang Rutte er zit. Mij is daarbij niet duidelijk waarom zijn vertrek zo’n drama zou zijn. Het huidige kabinet-Rutte is voor een belangrijk deel bezig schade te herstellen die zijn vorige regeringen hebben aangericht. Niet alleen beleidsmatig, maar ook maatschappelijk. Door extreem-rechts te legitimeren, de betrouwbaarheid van de overheid aan te tasten en een vruchtbare voedingsbodem te creëren voor complotdenkers, heeft hij groepen extra tegen elkaar opgezet.

Maar hij? Hij zinspeelt op zijn volgende lijsttrekkerschap. Nou, doen alsof democratie een hobby is van boze schreeuwers, is in elk geval prima voor zijn kansen.

Bijna nooit wordt aan slachtoffers van overheidsfalen gevraagd wat ze nodig hebben, ziet Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen. De overheid moet niet afwachten waar een burger aanspraak op maakt, zegt hij in de Volkskrant-podcast Stuurloos tegen Kustaw Bessems, maar die burger gaan brengen waar hij recht op heeft:

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden