Wie redt een failliet politiek systeem?


De overeenkomsten tussen de financiële wereld en de vaderlandse politiek dringen zich op.

Dapper wordt de schijn van rationaliteit en controle opgehouden. Ondertussen zijn onze politici net zo radeloos op drift als de beleggers.

Vorige week meldde het financieel onderzoeksbureau Morningstar dat van de 80 wereldwijd opererende beleggingsfondsen er 70 dit jaar een lager rendement behaalden dan de beursindex. Over een periode van drie jaar waren dat er 65. Je kunt dus maar beter simpelweg van alle aandelen een beetje kopen, dan te vertrouwen op de fondsbeheerders.

Dat ook professionele beleggers doorgaans niet beter dan gemiddeld presteren is bekend. Dat er toch nog goed geld wordt verdiend met het beheer van aandelenportefeuilles zegt vooral iets over hoe we omgaan met bijvoorbeeld ons spaargeld. De tien gelukkige fondsbeheerders die beter scoorden dan de markt kunnen binnenkort uitbreiden en hun tarieven opschroeven.

Ze moeten snel hun winst nemen, want de kans is groot dat over een paar jaar de spaargelden weer vertrekken naar een volgende gelukkige.

Fantastisch verhaal
De moderne vermogensbeheerder moet elke dag met winst uit het casino zien te komen. Wat dit met een mens doet bestudeerde econoom en psychoanalyticus David Tuckett van University College London. Na interviews met een 50-tal grote vermogensbeheerders, tezamen goed voor meer dan 500 miljard dollar in beheer, concludeerde hij dat niet cijfers en ratio hun gedrag bepalen, maar emoties.

Om de onzekere en sterk competitieve omgeving emotioneel te overleven vluchten beleggers in ‘fantastische verhalen’ over hoe de wereld in elkaar zit. En hoe daar geld aan te verdienen. Denk aan de ‘nieuwe economie’, de internetbubbel en de huizen- en derivatenbubbel van de afgelopen jaren. Door elkaars fantasieën te bevestigen krijgen ze het gevoel vaste grond onder de voeten te hebben.

Zolang het aantal aanhangers van het fantastische verhaal toeneemt gaat dit goed. De prijzen stijgen. Ondertussen drijft de werkelijkheid steeds verder weg. Vroeger, maar meestal later, komt de werkelijkheid om de hoek kijken en stort de markt in elkaar. Daar is niets nieuws aan, getuige de oude ‘Wall Street-wijsheid’ dat als je schoenpoetser een investering aanprijst, het moment is gekomen om te verkopen.

Ideologische veren
Niet alleen de financiële sector doet het verlichtingsideaal van een rationeel geordende samenleving geweld aan. Ook de politiek heeft zich de afgelopen decennia ontdaan van knellende kaders, de ideologische veren afgeschud. Net als beleggers weten ook politici zich geen raad met deze vrijheid, opgejaagd als ook zij worden door wispelturige kiezers die snelle resultaten eisen.

Ook de politiek gaat daardoor steeds meer voor de korte termijn en vlucht in fantastische verhalen.

Neem het bindende element van de nu onderhandelende partijen: de strijd tegen, wat Rutte noemt, de ‘kansloze migranten’. Een kansloze strijd die de komende jaren volop gevoerd zal worden. Of beter: een overbodige strijd. Want zoals hoogleraar Han Entzinger in NRC betoogde, kansloze migranten zijn er bijna niet meer.

In 2007 kwamen achtduizend Turken, Marokkanen en Surinamers naar Nederland en vertrokken er 11.500. Per saldo nam hun aantal dus met 3.500 af. Ook de nieuwe ‘kansloze migranten’ uit Oost-Europa komen hier vooral om het werk te doen dat ons te ‘kansloos’ is. Van de meer dan 12 duizend geregistreerde Polen in Den Haag en Rotterdam deden er in 2008 69 een beroep op de bijstand.

De radeloosheid over wat de kiezer drijft is zeker geen exclusief ‘rechts’ fenomeen. Jan Marijnissen viel lang stil toen hem bij Zomergasten werd gevraagd waarom de SP zo had verloren? Toch de partij die als eerste waarschuwde tegen de gevaren van het ongebreidelde kapitalisme.

Marijnissen, in 2006 als grote winnaar nog de politicus die als beste de onvrede begreep, mompelde iets over mensen die toch ‘voor de eigen portemonnee’ kiezen. Alsof de SP met zijn Robin Hood-program niet voor minimaal 25 zetels een inkomensverbetering in petto heeft. En toonde de financiële crisis niet juist aan dat de speculatieve casinowinsten geen echte welvaart brengen? Geconfronteerd met de wispelturige kiezer leek Marijnissen het geloof in het eigen verhaal verloren.

Kwakzalvers
De politiek weet het niet, en praat de kiezer naar de mond. Bevrijd van ideologie is de moderne politicus overgeleverd aan zijn spindokter. Waar bankiers als alchemisten uit het niets bonussen tevoorschijn toverden, zo hebben de spindokters als moderne kwakzalvers voor elke kwaal een middeltje.

Vaak dunne verhaaltjes, gebaseerd op kiezersonderzoek dat methodologisch net zo gammel is als de wetenschappelijke basis van de middeleeuwse gezondheidszorg. Een rationele grondslag voor het overheidsbeleid lijkt er steeds minder te zijn. ‘Voor elke opvatting een deskundige, achter elke statistiek een gezaghebbend planbureau (..) een duidelijk beeld van Nederland, wie heeft het nog?’, verzuchtte SER-voorzitter Rinnooy Kan voorafgaand aan de verkiezingsstrijd.

De verwachtingen over wat de ratio vermag waren in de jaren ’90 te hooggespannen. Openlijk werd gedroomd over een ‘nieuwe economie’, twee Paarse kabinetten toonden dat we de ideologie voorbij waren. Aan deze idylle moest een einde komen. Het is alleen wel cynisch dat Pim Fortuyn het politieke landschap kwam opschudden met juist een beroep op diezelfde verlichtingsidealen.

Failliet
Het resultaat is vooralsnog dat de publieke sector een catharsis krijgt van 18 miljard euro. Dat zal ze leren daar in Den Haag. En wellicht zal het de kiezer leren welk nuttig werk van zijn belastingcenten werd gedaan. Als bonus wordt de oorlog verklaard aan de enkele kansloze migrant die zich nog in ons land waagt.

In het beste geval een politieke placebo met als enig effect dat een morrend volk zich begrepen voelt. In het ergste geval de moderne equivalent van de aderlating die de verhoudingen nodeloos op scherp zet met alle risico’s voor de patiënt van dien.

Ondertussen neemt de hypotheekschuld verder toe, warmt de aarde op, groeien de files en blijven de broodnodige investeringen in onderwijs achterwege.

Met de financiële sector gaat het langzaam de goede kant op: meer toezicht, minder prikkels om excessieve risico’s te nemen. Helaas houdt de overeenkomst met de vaderlandse politiek hier op. De ballon van politieke onvrede wordt verder opgeblazen. De fantastische verhalen van een rechts kabinet scheppen verwachtingen, maar lossen geen problemen op.

Niemand weet hoe een politieke crash er uitziet. Laat staan wie een failliet politieke systeem kan redden. Het zijn wel het soort vragen dat we ons langzamerhand moeten gaan stellen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden