Column DE JONGE REMBRANDT

Wie de portretten bekijkt die Rembrandt van zichzelf in de spiegel maakte, kan met de beste wil van de wereld niet volhouden dat hij een mooie man was

Rembrandt van Rijn, Portret in de spiegel, ca 1627-1628. Indianapolis Museum of Art Beeld Courtesy of The Clowes Fund

Rembrandt woonde de eerste 25 jaar van zijn leven in Leiden. Onno Blom werkt aan een biografie van die jaren en doet daarover hier een jaar lang verslag. 

Een lelijk en volks gezicht had Rembrandt. ‘Una faccia brutta e plebea’, schreef Filippo Baldinucci in zijn Vita di Reimbrond Vanrein. De 17de-eeuwse Italiaanse biograaf voegde er nog aan toe dat de meester nurks, smerig en slordig was, ‘want hij had de gewoonte om onder het werk zijn penseel aan zijn kleding af te vegen en meer van dat soort dingen’.

De Volkskrant Rembrandtgids

350 jaar na zijn overlijden is 2019 uitgeroepen tot het Jaar van Rembrandt. In musea over het hele land zijn thematentoonstellingen te zien met het werk van de belangrijkste Hollandse meester van de 17de eeuw. In deze Rembrandtgids lees je de mooiste verhalen over zijn werk, zijn (liefdes)leven en de exposities die je dit jaar niet mag missen.

Baldinucci’s boutade moest aantonen dat het late werk van de meester zo was als zijn uiterlijk: volks, smerig en slordig. Rembrandt maakte geen strak en glanzend werk, zoals de mode vereiste, maar zette zijn schilderijen vol vette penseelstreken en klodders verf die er wel met de troffel tegenaan leken gesmeten.

Het is een merkwaardig misverstand. Een sloddervos hoeft niet slordig te schilderen. Je kunt de artistieke mythe net zo goed omdraaien: Rembrandt had lak aan iedereen, besteedde geen aandacht aan zijn uiterlijk en de etiquette, omdat hij geobsedeerd was door zijn werk. Daarom was hij zo’n goede schilder.

Toch had Baldinucci één pijnlijk punt. Als je naar de portretten kijkt die Rembrandt van zichzelf in de spiegel maakte, kun je met de beste wil van de wereld niet volhouden dat hij een mooie man was. Hij was pafferig, pokdalig en had een knol van een aardappelneus.

Een van de onbarmhartigste zelfportretten schilderde Rembrandt al in 1627 of 1628. Hij was toen pas een jaar of 21, 22. Getuige de jeugdherinneringen van Constantijn Huygens, die Rembrandt en zijn schildersvriend Jan Lievens in die tijd bezocht in hun atelier, waren beiden nog ‘imberbi’. ‘Beiden zijn nog zonder baard en aan hun gezicht te oordelen meer kind dan jongeman.’

Hier heeft Rembrandt een puberkop. Zijn mond hangt een beetje schlemielig open, alsof hij verbaasd tegen zijn vader zegt: ‘O, ben jij er ook?’

De eerste blonde en donkere baardhaartjes prikken naar buiten. Op zijn kaak glimmen twee rijpe puisten. Waarom heeft Rembrandt zichzelf zo genadeloos afgebeeld?

Dit portret maakte deel uit van een serie schilderijen en etsen waarin hij zichzelf als model nam, om te experimenteren met de weergave van emoties. Hij ‘conterfeyte’ zichzelf ook lachend, somber en streng. En steeds liet hij de schaduw anders over zijn gezicht vallen.

In dit geval speelde er nog iets. Dit portret is het eerste waarop Rembrandt zichzelf op ware grootte heeft afgebeeld. Het levensgrote formaat bracht met zich mee dat hij zichzelf in de spiegel nabijkwam. Dicht op de huid.

Hij wilde testen hoe hij de menselijke huid zo natuurlijk mogelijk kon afbeelden. De kleur, de structuur. Hoe blijft het licht aan een baardhaar of een pukkel hangen?

Joachim von Sandrart, de Duitse schilder en schrijver die een aantal jaren in Amsterdam in de schaduw van de beroemde meester verkeerde, schamperde in zijn Teutsche Academie dat Rembrandt iemand was die volhield ‘dat men zich enkel en alleen aan de natuur en aan geen andere regels dient te binden’.

Dat Rembrandt zijn lelijke, volkse gezicht genadeloos verbeeldde, is geen teken van onmacht, maar van lef en kunde. Hij bekommerde zich niet om uiterlijke schijn, richtte geen ijdel monument op voor zichzelf.

Rembrandt verbeeldde de schoonheid van de lelijkheid.

In het spoor van de jonge Rembrandt

Hier lees de eerdere verhalen van Onno Blom over de jonge jaren van Rembrandt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden