opinieVerkiezingen VS

Wie de minste weerzin oproept, wint het Witte Huis

Minstens zo interessant als het verlopen van de Amerikaanse (voor)verkiezingen is het verlopen van de verwachtingen in Nederland. Is het ondenkbare – dat Bernie Sanders wint – na Super Tuesday echt ondenkbaar geworden, vraagt cultuurhistoricus Thomas von der Dunk zich af.

Een bijeenkomst van Bernie Sanders in Michigan.Beeld AFP

Bij de Democraten was tot dan toe, tot veler verrassing, Sanders met straatlengte aan kop gegaan. Paniek in de partijtop: zou de zelfverklaarde socialist de nominatie kapen en vervolgens in november onvermijdelijk jammerlijk tegen Trump ten onder gaan? Of was het ondenkbare toch denkbaar – dat hij niet alleen de nominatie, maar ook het Witte Huis zelf zou veroveren?

Nu, na de wederopstanding van Joe Biden, die amper voor die van Lazarus onderdoet, worden zijn kansen op de nominatie duidelijk minder hoog ingeschat – al is hij nog zeker niet kansloos. Duidelijk is wel, dat het alleen nog serieus tussen Sanders en Biden zal gaan. Bloombergs arrogante zelfverzekerdheid, om te denken dat hij de eerste staten links kon laten liggen om dan afgelopen dinsdag zijn slag te kunnen slaan, is afgestraft – misschien wel om die reden.

Gerontocratie

Erg rouwig om zijn terugtrekking hoeven we daar uit democratisch oogpunt niet om te zijn: de door Willem Post een tijdje terug hier in de Volkskrant als ideale compromiskandidaat aangeprezen Bloomberg is een omgekeerde Trump – een opportunist die van Republikein Democraat is geworden, na een even onfrisse conduitestaat op raciaal gebied. Met een dubieus zakelijk verleden was hij de volgende multimiljardair die het presidentschap dacht te kunnen kopen. Trump versus Bloomberg: dan zouden de Verenigde Staten definitief degenereren tot een plutocratie.

Wat Amerika inmiddels wel lijkt, is een gerontocratie. Nog meer dan de zittende president is zijn uitdager behoorlijk bejaard, en zal, indien hij wint, op het eind van zijn termijn zelfs de 80 zijn gepasseerd. Ongeacht of die uitdager uiteindelijk Sanders of Biden wordt. Dat maakt de keuze voor de running mate van meer belang dan in het verleden. Die is immers maar één hartslag verwijderd van het hoogste ambt, zoals dat zo fraai heet. En in elk geval van Sanders weten we inmiddels dat zijn hart al haperen kan, en bij Biden zijn hersenpan. Ik weet, Adenauer was 73 toen hij voor het eerst bondskanselier werd, om het vervolgens veertien jaar te blijven, maar toch.

Sanders als president heet ondenkbaar te zijn: daarvoor is hij veel te links. Het trauma van 1972, toen McGovern door Nixon – wiens kwaadaardige leugenachtigheid verbleekt bij die van Trump – werd weggevaagd, zit bij de Democraten diep. Maar ja, er is de afgelopen tijd wel meer ‘ondenkbaars’ gebeurd. Dat Trump in 2016 de Republikeinse nominatie zou winnen: ondenkbaar, veel te extreem. Hij won die. Dat Trump vervolgens de verkiezingen zou winnen: opnieuw ondenkbaar, veel te extreem. Hij won die ook.

Geloofwaardigheid

Ook als Sanders de nominatie of het presidentschap misloopt, is hij in elk geval veel verder gekomen dan verwacht, zowel in 2016 als nu. De verklaring: persoonlijke geloofwaardigheid. Hij verkondigt nu nog steeds wat hij al decennia heeft verkondigd – en heeft met zijn sociaal-democratische programma inmiddels het tij mee. Veertig jaar neoliberalisme heeft ook in Amerika de welvaartsverschillen tot absurde proporties opgevoerd, en ook de middenklasse voelt zich bedreigd.

Steeds minder Amerikanen zitten te wachten op politici met corrupt-nauwe banden met Wall Street en het grote bedrijfsleven, waardoor Hillary Clinton zich te veel had laten fêteren. Drain the swamp, zoals Trumps winnende verkiezingsbelofte luidde – om zich er vervolgens niet aan te houden, want als iemand het miljardairsegoïsme belichaamt en met zijn afbraakbeleid grote delen van de bevolking de armoede injaagt, dan hij.

Sanders heeft altijd afstand gehouden tot het grote kapitaal, en bewust donaties uit die hoek geweigerd. Bij hem daarom ook geen lijken in de kast. Bij Biden moeten we dat nog afwachten – en ook al heeft Trump de kwestie van diens zoon in Oekraïne enorm opgeblazen en was er van corruptie geen sprake, om nepotisme gaat het wel. Het is een ruif waaruit Sanders nooit gretig voor zichzelf of zijn familie heeft geplukt. Geen toeval dat volgens de peilingen juist hij de beste papieren heeft tegenover Trump.

Minste kwaad

Bezorgde commentatoren waarschuwen nu dat de verdeeldheid de Democraten fataal dreigt te worden en hun kandidaat tegenover het solide Trumpblok kansloos maakt. Wel, dat soort commentaren deden anno 2016 ook in het voorjaar de ronde: over de Republikeinen. Trump, zo heette het toen, scheurt de partij doormidden. Wat bleek: zodra hij genomineerd was, schaarden vrijwel alle Republikeinen zich toch meteen achter hem. Dat is inmiddels weer door al die bezorgde commentatoren vergeten. Want niet alleen journalisten hebben kennelijk een kort geheugen, de kiezer heeft dat ook. Dat gebroddel in Iowa: als er straks een Democratische presidentskandidaat is, heeft niemand het er meer over.

Wat toch steeds wordt onderschat, is het effect van het bipolaire kiesstelsel op de uitslag. In Nederland kan men op zijn ‘ideale’ kandidaat stemmen, in Amerika niet. Daar is de keuze in het stemhokje er voor menig kiezer eentje voor het minste kwaad. Velen zullen die keus niet willen maken, uit weerzin jegens beiden. Die kiezers blijven thuis en tellen niet mee. Wat de doorslag geeft, is de optelsom van overtuigde eigen aanhangers en felle tegenstanders van de ander, van hen die zeggen: die ander in elk geval per se niet. Wie uit beide groepen meer mensen weet te mobiliseren, wint. En dan staan ook Sanders’ kansen tegenover Trump misschien nog helemaal niet zo slecht.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden