Opinie

'Wie bang is, wordt weggezet als moreel verwerpelijk'

Eurosceptici hebben toch wel een punt, klinkt het steeds vaker sinds de Brexit. Dient een omslag in het denken over begrippen als elite, volk en populisme zich aan?

Demonstranten protesteren tegen de komst van een asielzoekerscentrum bij het gemeentehuis in Heesch in januari van dit jaar. Beeld anp

Cas Mudde (politiek wetenschapper, specialist politiek extremisme en populisme in Europa):
'Nee, je moet de reactie van de elite beschouwen als onderdeel van een cyclisch proces dat zich sinds de jaren '90 herhaalt wanneer uiterst rechts een overwinning behaalt. Even is er begrip, spreekt de gevestigde orde van 'een proteststem' en stellen zij dat ze hun verhaal ook beter hadden moeten verwoorden. Nieuw is de fundamentele kritiek van de elite op de EU. Maar ook dat blijft retoriek.

'We leven in een tijd van stereotypering. Voor de populist bestaat de bevolking uit twee homogene en normatieve groepen: een corrupte elite en een puur en goed volk. De populist wil dat de politiek op absolute wijze de wil van het volk dient. Maar wie zijn nu eigenlijk het volk? Als je naar de Brexit kijkt, zie je dat de blanke arbeidersklasse maar een klein deel van het electoraat beslaat. En nu schuiven we 52 procent van de Britten onder die noemer.

'De illusie dat iedere burger òf tot het volk òf tot de elite behoort, reduceert complexe groepen burgers tot twee simplistische, gesloten blokken in de samenleving. Het voedt het idee dat de politiek beleid kan maken dat voor iedereen goed is, terwijl er in iedere maatschappij en in alle tijden relatieve winnaars en verliezers zijn.'

Cas Mudde. Beeld Rechtenvrij

Maxim Februari (jurist, schrijver, NRC-columnist):
'Was dat maar waar. De reacties op Brexit laten juist zien dat de tegenstelling volk-elite niet verandert. Een groot deel van de elite praat ook nu over de Britse burgers die voor een Brexit stemden in termen van kleine kinderen. Ik was indertijd pro-Fortuyn omdat hij op het gebied van immigratie een stem gaf aan burgers die dat niet kregen. Fortuyn en nu de Brexiteers; zij hebben een punt wanneer ze zeggen dat de problemen die immigratie opleveren bij de onderkant van de samenleving terechtkomen. Die burgers worden verdrongen op de arbeidsmarkt en zij zien de wijken waarin ze wonen veranderen.

'Mensen zijn bang, voornamelijk om hun baan te verliezen. En wie bang is, wordt weggezet als moreel verwerpelijk, vooral door mensen die zelf niet voor hun baan of welvaart hoeven te vrezen. Maar bang zijn, of dat nu terecht is of niet, kun je niemand verbieden. Politici zouden tot het inzicht moeten komen dat het puur praktisch en retorisch niet werkt om je zo op te stellen. Eerst tegen de schenen van de burger aantrappen en vervolgens vragen je beleid te steunen. Zoals Dr. Phil altijd zegt: 'How is it working for you?'

'Populisten gaan er met de winst van door omdat mensen zich niet gehoord voelen, maar zij adresseren met hun loze beloftes het werkelijke probleem niet. Gevestigde politici lossen de angst van de burger evenmin op door meer op populisten te gaan lijken.

'Angst waait over de hele wereld. Ik moet regelmatig denken aan het monster Trotteldrom, een verhaal van Marten Toonder. Tom Poes bevindt zich op het eiland Trottel dat regelmatig wordt opgeschrikt door een vreselijk monster dat alles vernielt. Als de bewoners van Trottel vermoeden dat het monster zal opduiken, springen zij in vluchtgaten in de grond. Uiteindelijk ontdekt Tom Poes dat de bewoners van Trottel zelf het monster vormen. Op het moment dat je allemaal angstig wordt, word jezelf een angstaanjagend monster. En naarmate we meer als groepen tegenover elkaar gaan staan, zullen we meer angst ervaren en ons bedreigd voelen. De oplossing is simpel: niet meer bang zijn voor elkaar.'

Maxime Februari. Beeld Ivan Herrera

Dick Pels (socioloog, publicist, schrijver van o.a. Heart of Europe, the case for Europatriotism):
'De Brexit heeft aan de gevestigde orde duidelijk gemaakt dat zij het volk serieuzer moet nemen, en dat er een sterker sociaal beleid moet worden gevoerd op Europees niveau en binnen de lidstaten. Het angstkamp van Brexiteers en de rechtse media hebben de Britten aangepraat dat alle problemen in de wereld veroorzaakt worden door immigratie. Dat is typisch populistische retoriek: al het slechte komt van buiten.

'Populisten als de PVV hebben het sociale beleid overgenomen. Zij verdedigen de verzorgingsstaat, maar alleen voor 'ons' witte autochtone natives. Dat is selectief en weinig realistisch. Als je op internationaal niveau kijkt, zie je dat nationale staten veel te zwak zijn om sociaal-economische bescherming te bieden. Wat nodig is, is een grote Europese sociale staat, waarin binnen én tussen lidstaten een economische herverdeling plaatsvindt.

'Ja, in een welvarend land als Nederland gaan we het dan financieel minder goed krijgen, maar je mag mensen ook weleens opvoeden om wat minder egoïstisch en hufterig te zijn. Daarin ligt een taak weggelegd voor de elites. Zij moeten zich zelfbewuster gaan opstellen en de Brexit aangrijpen om met een visionair verhaal voor de dag te komen waarin sociale bescherming gekoppeld wordt aan een beschavingsoffensief.'

Dick Pels. Beeld Rechtenvrij

Marianne Zwagerman (schrijfster, media-ondernemer):
'Een omslag? Door de Brexit wordt het stereotype beeld van het volk juist bevestigd door de scoringsdrift van politici en media. Als zij het over het volk hebben, gaat het altijd over goedgebekte werkloze Nederlanders in een of andere grauwe flat. De PVV doet daar met hun Henk en Ingrid aan mee. Het merendeel van de Nederlanders bestaat echter uit wat ik graag de succesvolle hovenier noem. Accountants, automonteurs, en ondernemers: zelfstandigen die misschien niet gestudeerd hebben, maar wel in een Mercedes rijden en een huis met zwembad bezitten.

'Niemand is oprecht geïnteresseerd in en heeft enig benul van wat de gewone hardwerkende Nederlander vindt. En dat terwijl de boze burger heel eenvoudig te begrijpen is. Hij wil niet dat andere mensen worden voorgetrokken of dat andere mensen iets gratis krijgen waarvoor hij moet betalen.

'Die andere mensen zijn vaak migranten en vluchtelingen. Wat dat betreft verdient de Nederlandse burger een schop onder zijn kont. Houd op met blèren, ga werken of ga eens een week in een AZC wonen, dan heb je misschien door hoe goed we het in Nederland hebben. Doordat geen enkele politicus zich sinds het vertrek van Jan Marijnissen nog kan inleven in de gewone burger, heeft ook niemand het gezag om de burger tot de orde te roepen. Laten we hopen dat er binnenkort met de snelheid van een Pim Fortuyn een Clarence Seedorf opstaat die de kloof in Den Haag kan dichten.'

Marianne Zwagerman. Beeld Hermien Lam

Mark Bovens (hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Utrecht)
'Dat hoop ik! Ik probeer al tien jaar het punt te maken dat de diplomademocratie voor een nieuwe politieke tweedeling heeft gezorgd tussen hoopgeleide kosmopolieten en middelbaar - en laagopgeleide nationalisten. In heel West-Europa zie je dat die laatste groep sinds de jaren '80 langzaam uit de parlementen is verdwenen.

'Op het Binnenhof heeft 80 procent van de Kamerleden tegenwoordig een universitair diploma, tegenover 10 procent van de Nederlandse bevolking. Dat hoeft geen probleem te zijn, ware het niet dat er grote verschillen bestaan tussen de standpunten van academici en lager opgeleiden wat betreft kwesties die juist nu van belang zijn, zoals Europa en de opvang van migranten.

'In het licht van die nieuwe tegenstelling, kun je de opkomst van nationalistische partijen zoals de PVV goed begrijpen. Eigenlijk moet je partijen van nu op twee dimensies scoren: de scheidslijn links- rechts wat betreft sociaal-economische standpunten, en de nieuwe scheidslijn nationalistisch-kosmopolitisch waar het gaat om sociaal-culturele kwesties. Door die laatste tweedeling zijn vooral klassieke middenpartijen in de problemen gekomen omdat standpunten op dit vlak hun achterban verdelen en verscheuren. Het zou mooi zijn als de Brexit ervoor zorgt dat we iets genuanceerder naar het electoraat gaan kijken, en de tegenstand tegen de EU minder gaan wegzetten als populistisch en niet-rationeel.'

Mark Bovens. Beeld Rechtenvrij
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden