ColumnMartin Sommer

Wie andere feiten wil zien, moet een andere bril opzetten

null Beeld

Er valt heus iets te kiezen. Van verschillende kanten werd ons dit verzekerd nadat de doorrekening van het CPB van de verkiezingsprogramma’s was verschenen. Het leek wel een bezwering. Je zou eens het tegendeel denken nadat was opgevallen dat elke partij het minimumloon wil verhogen, bedrijven zwaarder belast en belooft een miljoen woningen te bouwen. Zeker, er valt wat te kiezen. Wie het bedrijfsleven haat, moet PvdA stemmen, en wie zijn kleinkinderen een hoge staatsschuld toewenst, stemt SP of, verrassend, D66.

Opzienbarender dan de doorrekening is wat Pieter Omtzigt – ja hij weer – over dit soort modellenstudies schrijft in zijn boek Een nieuw sociaal contract. Hij beschrijft naar aanleiding van de toeslagenaffaire hoe modellen de realiteit vervormen, als een parabel op het Haagse wegdrijven van het echte Nederland. Ditmaal gaat de theorie op de loop met de werkelijkheid bij de befaamde koopkrachtplaatjes.

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt constateert dat Den Haag zelf niet weet wat het aanricht. Beeld ANP
CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt constateert dat Den Haag zelf niet weet wat het aanricht.Beeld ANP

Het CPB was zo voorzichtig om als bijsluiter te waarschuwen dat de doorrekening vooral bedoeld is om partijprogramma’s te vergelijken, dus niet om er goede sier mee te maken op tv. Toch vond ik Omtzigts parabel al op pagina 7 terug. De VVD krijgt van het Planbureau als enige partij een pluim omdat ze werkgelegenheid schept. Dat betekent niet dat er echte banen bijkomen. In het VVD-programma groeit de inkomensongelijkheid, waardoor meer mensen de arbeidsmarkt worden opgejaagd. Meer werkzoekenden betekent in de optiek van het CPB meer werkgelegenheid, maar ze leveren geen tastbare baan extra op.

Het effect van de doorrekening is dat partijen willen scoren in het CPB-model. Wat er feitelijk gebeurt, boeit ze minder. Omtzigt geeft het inkomensbeleid als voorbeeld. Het standaardhuishouden is de norm, daar haal je een goed cijfer mee in het model. Zie je wel, partij zus en zo maakt mooie koopkracht. Val je buiten de standaard, ben je de sigaar. Het model ziet je niet, de krant haal je niet. Toch kunnen de gevolgen dramatisch zijn. Omtzigt haalt het ouderwetse kostwinnersgezin aan waarbij de werkende vader bijna driemaal zoveel moet verdienen om netto evenveel over te houden als het eenoudergezin. Dat komt door minder aftrek, meer belasting en minder toeslagen. Den Haag weet zelf niet wat het aanricht, is de slotsom van Omtzigt, want kijkt naar het model, of wil het gewoon niet weten.

Ik denk eerlijk gezegd dat we best weten dat het ouderwetse kostwinnersgezin de liefdesbaby is van SGP en ChristenUnie, die over deze gang van zaken trouwens ook luidkeels klagen. Maar SGP en ChristenUnie worden beschouwd als randpartijen met rare opvattingen. Als de situatie andersom zou zijn, en het eenoudergezin in het CPB-model geweldig zou inleveren, zou daarover Kamerbreed stennis worden gemaakt. We weten best hoe het zit, maar de kostwinner van de SGP willen we niet zien, zoals we ook liever in het ongewisse laten wat de immigratie ons kost.

Hoofdredacteur Pieter Klok noemde het bij storm op een berg maar beter om de gids te volgen. Beeld Kiki Groot
Hoofdredacteur Pieter Klok noemde het bij storm op een berg maar beter om de gids te volgen.Beeld Kiki Groot

Het model zelf is dus niet waar het aan schort, maar de opvatting die eraan ten grondslag ligt. Zonder modellen, die de bril zijn waarmee we naar de ingewikkelde buitenwereld kijken, gaat het immers niet. Ook de coronacrisis wordt door het RIVM modelmatig in kaart gebracht, en ook hier is de kaart niet hetzelfde als het gebied. Maar zonder kaart kom je niet ver. Zaterdag stond er een dubbelinterview in de krant met onze hoofdredacteur Pieter Klok en zijn collega Hans Nijenhuis van het AD. Zijn we te volgzaam in onze berichtgeving, was de prikkelende vraag. Anders gezegd, volgen we het RIVM te slaafs? Er zijn veel onzekerheden, zei Klok, en dan kun je maar het best dicht op de feiten blijven zitten.

Ja dicht op de feiten blijven zitten, dat zeg ik ook altijd. Maar welke feiten precies? Het feit dat jongeren het zwaar hebben met de lockdown is in elk geval in onze krant niet onopgemerkt voorbijgegaan. Voor de rest vond de hoofdredacteur dat we in tijden van crisis gezaghebbende stemmen moeten volgen – lees het RIVM – aangezien je in een storm op een berg ook de gids volgt die er verstand van heeft. Daar zit veel in, ik wil ook niet dat Willem Engel evenveel aandacht krijgt als Jaap van Dissel. Maar het vraagstuk van het model en de werkelijkheid lost het niet op. Niet lang geleden waren de modellen van de Belastingdienst óók gezaghebbend, en sinds de toeslagenaffaire loopt iedereen er met een grote boog omheen.

Herman Tjeenk Willink meent dat Haagse problemen zo taai zijn doordat iedereen in Den Haag grosso modo met dezelfde bril naar de werkelijkheid kijkt. Beeld ANP
Herman Tjeenk Willink meent dat Haagse problemen zo taai zijn doordat iedereen in Den Haag grosso modo met dezelfde bril naar de werkelijkheid kijkt.Beeld ANP

Dat modellen met de feiten aan de haal gaan, is onvermijdelijk. Het gaat mis als het model gezaghebbend wordt, omdat iedereen het gezaghebbend vindt. Herman Tjeenk Willink heeft vaak geschreven over de vraag waarom Haagse problemen zo taai zijn, bij parlementaire enquêtes telkens worden onthuld en toch onuitroeibaar zijn, als de beruchte Japanse duizendknoop in de tuin. Dat komt doordat de bevolking van de Haagse vierkante kilometer, en dan vooral de dominante ‘tussenlaag’ van deskundigen, rekenmeesters, onderzoekers, communicatiedeskundigen, toezichthouders, adviseurs en managers grosso modo met dezelfde bril naar de werkelijkheid kijkt. Zij kenmerken zich, aldus Tjeenk Willink, door ‘gelijk denken, gelijk spreken en gelijk doen’. Wie andere feiten wil zien, moet een andere bril opzetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden