Opinie Nieuwe rol wetenschappers

Wetenschapper, meng u in het publieke debat

In digitale tijden is publieke kennis betwiste kennis. Dat vraagt om een nieuwe rol van wetenschappers, betoogt denker des Vaderlands Daan Roovers.

Met de smartphone heeft de gebruiker de wereld binnen handbereik. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

‘Als het míj al niet lukt om mijzelf goed te informeren over alle onderwerpen waarover ik mij een oordeel zou moeten vormen, terwijl het nota bene mijn hoogste belangstelling heeft, hoe kunnen we dat dan van alle burgers verwachten’, verzucht onderzoeksjournalist Walter Lippmann aan het begin van The Phantom Public. Lippmann, schrijver en oprichter van een krant, wijdt in de eerste helft van de 20ste eeuw het grootste deel van zijn werk aan de vragen ‘Welke kennis heeft het publiek in een democratie nodig om een oordeel te kunnen vormen?’ en ‘Hoe breng je kennis van een expert over op een publiek?’.

Omdat het onmogelijk leek op elk gebied goed geïnformeerd te zijn, dacht Lippmann aan de opzet van speciale intelligence-bureaus – een klasse van experts die het publiek over allerhande zaken zouden kunnen voorlichten. Een soort kennis­managers.

Vergroeid met het scherm

Met enige overdrijving zou je kunnen zeggen: de 20ste eeuw is de eeuw van die tussenlaag. Er is een enorme hypertrofie van bemiddelende instanties die tussen expert en publiek zijn gaan staan: (onafhankelijke) kennisinstituten, denktanks, journalisten, voorlichters en wetenschappers. Mediators met hun eigen instituties en hun eigen professionaliteit.

Maar in de 21ste eeuw blijft daar niet veel van over. In The Game analyseert de Italiaanse schrijver Alessandro Baricco de gevolgen van de digitale revolutie. Wat betekent het voor de mens dat wij steeds meer vergroeid zijn met het beeldscherm? ­Iedereen met een smartphone heeft alle informatie van de wereld binnen handbereik en kan bovendien met alle andere mensen wereldwijd communiceren en zijn eigen mening aan een enorme menigte te kennen te geven, aldus Baricco. Dat heeft geleid tot een ongekende emancipatie en een verpulvering van oude elites. ‘Het onvermijdelijke gevolg is dat bij een aanzienlijk aantal mensen de overtuiging groeit dat ze het wel afkunnen zonder tussenkomst van experts of insiders (..) Als je hebt ontdekt dat je prima zonder je reisbureaumedewerker kunt, waarom zou je dan niet op het idee komen dat je de huisarts ook wel kunt afschaffen.

Kenmerk van de digitale revolutie is het afschaffen van de tussenlaag. Tussenliggende, publicerende instanties verliezen hun controlerende functie. Het reisbureau, de uitgeverij, de platenindustrie. Het begin van de 21ste eeuw wordt gekenmerkt door een toename aan horizontale verhoudingen. Het publiek selecteert zelf zijn bestemmingen, zijn muziek.

Aanval

En de wetenschapper? Die is nog even buiten schot gebleven, zo lijkt het. Hoewel de aanval op de tussenlaag – lees: de wetenschapsjournalistiek, de kennisinstituten – inmiddels is begonnen, is het vertrouwen in de wetenschap in Nederland nog altijd groot, zo blijkt uit een recent rapport van het Rathenau-instituut. Maar het publiek blijft niet rustig zitten wachten tot de resultaten van het nieuwste onderzoek worden gedemonstreerd. Het beeld van de expert, die na uitgebreide studie, haar bevindingen openbaar maakt, is achterhaald. Wetenschappers zijn niet langer de toeleveranciers van kant en klare kennis. Het publiek stapt al veel eerder aan boord en bepaalt mede de kennis-agenda. Publieke kennis is ook direct betwiste kennis. En het publiek grasduint zelf direct in de (al dan niet ­wetenschappelijk geverifieerde) data. Dat betekent dat de wetenschapper zelf meer en meer te midden van het publiek komt te staan in plaats van ­tegenover het publiek: in de collegezaal of achter een katheder. Nu de wetenschapper nog vertrouwen geniet, maar de tussenlagen eroderen, is het van belang dat wetenschappers zich zelf meer in het publieke debat begeven. En dat de vraag bij elk onderzoek ‘wat betekent deze kennis buiten de muren van de universiteit’ meer en meer geïntegreerd wordt in het onderzoek en niet pas aan het einde van de rit wordt gesteld.

Daarnaast werpt het internet zich niet alleen op als emancipatiemachine, maar ook als beheerder van onze collectieve kennis. Staat er nog iets in de bibliotheek van, pakweg, ­Bologna wat niet ook online te vinden is? Integendeel, op internet staat nog veel meer! We, de burgers, hebben rechtstreeks toegang tot veel, heel veel kennis, nou ja, in elk geval: data. Klimaatmodellen, criminaliteits­statistieken, demografische gegevens, medische informatie, data, data – er zijn ongelooflijk veel data. Alles is te vinden. Maar zijn data kennis? Ik denk van niet.

Maxim Februari beschrijft in zijn roman Klont de vervreemding die ontstaat als je data aanziet voor kennis. De zelfverklaarde en veelgeprezen ­digitale technologie-expert Alexei Krups ziet dat de mens in de greep raakt van big data en onbekende algoritmen. Van een ‘kennend wezen’ degradeert de mens tot een ‘gekend wezen’, gekend door de technologie.

Investeren

Het beste antwoord op grote technologische ontwikkelingen met een enorme maatschappelijke impact is investeren in kennis. Investeren in. En niet korten op, zoals al een aantal ­kabinetten achter elkaar staand beleid, en ook het huidige kabinet weer voornemens is. Extra schrijnend in dit geval is valse tegenstelling tussen de wetenschappen die in het recente advies-Van Rijn wordt gecreëerd en de investering in de ene wil afwentelen op de andere. Een grote technologische omwenteling vraagt juíst om de schotten tussen alfa, bèta en gamma te slechten. De Amerikaanse democraat en filosoof John Dewey waarschuwde eerder: ‘De combinatie van ‘good science’ en ‘bad metaphysics’ maakt van de mens een onnatuurlijke vreemdeling in de wereld’. Zie, nogmaals, de roman van ­Februari.

Data kunnen op zichzelf staan, maar kennis vereist samenhang, interpretatie, een betekenisvol verband. Laat de universiteiten zich daarom bekommeren, zodat wij in de toekomst niet alleen gekende wezens zijn, maar ook kennende wezens zullen blijven.

Daan Roovers is denker des Vaderlands. Dit is een verkorte versie van de ­lezing die Daan Roovers maandagmiddag uitspreekt bij de opening van het academisch jaar aan de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden