Opinie

Westerse leegte is geen argument voor terreur

Peter Giesens pleidooi voor verbondenheid op basis van een gemeenschappelijke vijand is een rampzalig recept in de strijd tegen terrorisme.

Winkelend publiek in de Amsterdamse Kalverstraat Beeld anp

Leegte is onze kracht en dat is precies waar het islamitisch terrorisme tegen gericht is, aldus Peter Giesen in Vonk afgelopen zaterdag. Was het maar zo simpel. Helaas is de leegte, door Giesen gelijk gesteld aan individuele vrijheid, de laatste jaren behoorlijk ingeperkt. En het verklaren van terrorisme uit afkeer van spirituele woestijnen vol seksueel getinte beelden lijkt eerder te duiden op intellectuele leegte.

Zijn de westerse cultuur en samenleving 'leeg'? De genoemde auteurs als hoogleraar sociale theorie Willem Schinkel zeggen daar wel iets meer over dan Giesen vermeldt. De lege vrijheid ontstaat vooral uit een conformisme aan het neoliberalisme. Politieke partijen voeren geen werkelijke competitie meer op basis van uiteenlopende idealen, waardoor er volgens velen weinig meer te kiezen valt.

Tegelijkertijd is de zeggenschap over de nationale economie goeddeels uit handen gegeven. Het toegenomen consumentisme dat voor beide compensatie moet bieden, is ook al niet altijd een bron van vrijheid. Het heeft nogal 'tribale' trekjes, met ieder zijn eigen, gesloten groep - vooral gebaseerd op opleiding - en voorzien van een specifiek consumptie- en leefpatroon.

Geen vrijheid blijheid

Dat beeld mag overdreven lijken, veel mensen ervaren niet de vrijheid-blijheid-mentaliteit van de leegte, maar voelen juist een toenemende druk. Van overspannen verwachtingen onder hun gelijken, van flexibele arbeidscontracten en even onzekere pensioenen. En zou juist daar niet de werkelijke oorzaak kunnen liggen van de opkomst van populistische bewegingen?

'Leeg' lijkt voor Giesen ook de connotatie te hebben van onschuld. Dit terwijl alle serieuze studies over Al Qaida en Islamitische Staat de opkomst van deze bewegingen duidelijk plaatsen binnen het kader van de westerse politiek in het Midden-Oosten. Dat is iets anders dan westerse 'schuld', laat staan dat dit ook maar iets afdoet aan de verantwoordelijkheid van aanslagplegers voor hun gruweldaden.

Bovendien hebben dictators als Assad eveneens de voorwaarden helpen scheppen voor de opkomst van jihadistische groepen. Dit soort bewegingen heeft weliswaar altijd bestaan, hun populariteit is ontegenzeggelijk versterkt door de komst van Westerse militairen naar bijvoorbeeld Saoedi-Arabië (Golfoorlog, 1991) en Irak (2003). Niet de Koranscholen, maar Amerikaanse gevangenkampen vormden de voornaamste rekruteringscentra. Ook de steun in de jaren tachtig aan jihadisten in Afghanistan, in het kader van de door Giesen geïdealiseerde Koude Oorlog, was achteraf minder gelukkig.

Culturele oorlogen

Is de leegte van 'ons', en wie zijn wij dan wel? Terwijl het anti-Europese sentiment in deze tijd van rancune-referenda en prikkeldraad tot grote hoogte stijgt, definieert Giesen dat 'wij' als 'autochtone Europeanen' - give or take een paar 'gematigde' (niet-gelovige? Half gelovende? Niet-praktiserende?) moslims. 'Wij' zijn dus Europeanen in de leegte; iets doet vermoeden dat de gemiddelde aanhanger van Wilders of Le Pen, of zelfs van een brave middenpartij, dat anders ziet.

Serieuzer is dat Giesen met zijn tegenstelling tussen autochtonen en moslims ontkent dat de laatsten ooit tot de eerste groep kunnen behoren. Zelfs afgezien van moslims die al honderden jaren wonen in de Balkan, Turkije en Rusland, en van bekeerlingen, kun je toch bezwaarlijk tot in het oneindige de nazaten van moslimmigranten als niet-autochtoon of on-Europees blijven bestempelen. Wat helaas wel steeds meer gebeurt.

Uiteindelijk loopt het idee van de leegte-als-vrijheid uit op een pleidooi voor verbondenheid op basis van een 'gemeenschappelijke vijand' en 'strijd om culturele hegemonie'. Dat lijkt mij behalve een rampzalig recept ook een ontkenning van het soort strijd dat nu plaatsvindt. Als je het potentieel voor terrorisme wilt verkleinen, moet je geen culturele oorlogen voeren - laat staan daadwerkelijke oorlogen. Daarmee is de dreiging niet volledig weggenomen, het berooft terroristen wel van hun status als opperste vijand van het Westen waar zij nu van profiteren. Dan blijkt het perspectief dat zij bieden niet meer dan leegte.

Michiel Beker is politicoloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.