Opinie

Westen meet bij mensenrechten met twee maten

Op de geloofwaardigheid van de westerse kritiek op de schendingen van de mensenrechten in China valt wel het een en ander af te dingen.

Tibetaanse monniken worden opgejaagd door de Nepalese politie in 2008. Beeld ANP

Indien Chinese partijleiders de naleving van de mensenrechten met evenveel voortvarendheid ter hand nemen als Chinese pandaberen hun voortplanting, is er nog een lange weg te gaan. In beide gevallen houdt het enthousiasme niet over. Of een voorbeeldvideo die de beoogde handelingen vertoont daartoe behulpzaam zal zijn, valt te bezien. Bij de panda's blijkt het amper te helpen. De partijleiders weten bovendien dondersgoed wat er mis is, maar hebben zo hun redenen om het op dat vlak bij mooie woorden te laten, als het al tot mooie woorden komt.

Dat leidt er stelselmatig toe dat het handelselement bij een westers staatsbezoek meer uit de grondverf komt, dan het humanitaire. Nederland zet daar thans zelfs bijzonder sterk op in en de mores van de dominee staan het succes van de koopman alleen maar in de weg. Hoewel de uitlatingen van Willem Alexander over mensenrechten op de communistische partijkaderschool zeker het puur obligate te boven gingen, zal hun effect beperkt blijven. Alleen al, omdat daarvan in de Chinese pers niets naar buiten zal komen en dus niets ervan de Chinese bevolking zal bereiken. Fokke Obbema heeft (Vonk, 24 oktober) uit de doeken gedaan hoe in dat opzicht de censuur werkt: alleen de lof wordt in leugenachtige vorm openbaar.

Maatschappelijke harmonie

Dat Peking niet zit te wachten op reprimandes uit het Westen vloeit uit een op eigen historische ervaringen gegrond wantrouwen voort. In de Chinese samenleving, die van oudsher veel collectivistischer van aard is dan de onze, zodat - zoals met de één-kind-politiek - individuele rechten aan gemeenschappelijke belangen ondergeschikt zijn, wordt een grote nadruk gelegd op het belang van maatschappelijke harmonie.

Dat is niet alleen iets van de Chinese machthebbers, dat zit vrij diep in de hele cultuur ingebakken - intellectuele dissidenten zijn geen woordvoerders van de bevolking, maar gevaarlijke verstoorders van de rust. Zien wij in vrijheid de wortel van creativiteit en dus vooruitgang, zij vrezen chaos en verdeeldheid.

Verdeeldheid

Interne verdeeldheid: dat is het nationale trauma van China. De verdeel-en-heerspolitiek van de Europese koloniale mogendheden en de burgeroorlogen tussen diverse krijgsheren, die tot ver in de 20ste eeuw het eens zo trotse China tot machteloos slachtoffer maakten, staan er diep in het geheugen gegrift. Hameren op westerse waarden als mensenrechten wordt in dat licht gezien als een dekmantel om het nu herrijzende China opnieuw zijn rechtmatige plek te ontzeggen. En met verzet daartegen kan elke Chinese machthebber op grote instemming van de eigen onderdanen rekenen.

Dat gevoel wordt vast versterkt door het feit dat het Westen, als het om de mensenrechten gaat, voortdurend - hoezeer ook vaak noodgedwongen - met twee maten meet. De confrontatie met Rusland laat Brussel nu in de Wit-Russische dictator Loekasjenko na jaren van afwijzing plots een potentiële partner herkennen. De hooggestegen vluchtelingennood heeft Brussel ertoe gebracht om aan de Turkse president Erdogan vergaande toezeggingen te doen, juist nu deze een steeds autocratischer koers is gaan varen en de vrijheid voortdurend met voeten treedt.

In het Midden-Oosten is het Westen als gevolg van willekeurig wisselende coalities moreel zelfs volstrekt ongeloofwaardig. Sisi is erger dan Mubarak, maar dat belette de VVD niet om zijn staatsgreep toe te juichen. Saddam Hoessein kon nog op Amerikaanse wapens rekenen toen hij daarmee de ayatollahs bevocht, zoals de Taliban dat nog konden toen ze de Russen uit Afghanistan wilden verdrijven. Etnische zuiveringen worden steevast gehekeld, maar de sluipende Israëlische landroof in Palestina leidt slechts tot plichtmatige gepruttel zonder enige consequenties.

Gretigheid

En last but not least: met grote gretigheid wordt regelmatig het theocratische karakter of barbaarse strafsysteem van tegenstander Iran aan de kaak gesteld, en toen IS aan het hoofdafhakken sloeg, kwam Kamerlid na Kamerlid op tv ontdaan zijn afschuw betuigen. Dat in die andere al veel langer bestaande shariastaat, onze geliefde bondgenoot Saoedi-Arabië, dat zich op handelsmissie na handelsmissie vanuit het Westen mag verheugen, dergelijke praktijken sinds decennia schering en inslag zijn: daarover geen woord.

En dat de sultan van Brunei begonnen is dit strafsysteem in eigen land te kopiëren, staat een innige verhouding met het Huis van dezelfde koning die nu in China over mensenrechten (s)preekt evenmin in de weg.

Verbetering

Daar komt ten slotte nog iets bij. De situatie in China is zonder twijfel veel verbeterd vergeleken bij enkele decennia terug. Vooral op sociaal vlak: Peking laat zelf niet na te benadrukken dat waar vroeger hongersnoden schering en inslag waren, inmiddels honderden miljoenen mensen boven de armoedegrens zijn getild. Ofschoon dat geen excuus voor martelingen mag zijn, is dat geen complete onzin: Erst kommt das Fressen und dann die Moral. Wie niet te eten heeft, heeft weinig aan het vrije woord.

Wij vergeten dat de moderne mensenrechten geenszins tijdeloos zijn, maar ook in het Westen pas in een bepaalde fase van ontwikkeling ingang konden vinden, namelijk toen veel basalere bedreigingen voor het menselijk overleven grotendeels bedwongen waren.

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus.

Thomas von der Dunk
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden