OpiniePotloodtest

Wereld heeft niets aan nieuwe ‘potloodtest’

De schildpadreactie is bij raciale kwesties begrijpelijk, maar toch geen goed idee, betogen Tim van den Hoff en Fred de Vries.

De ‘second line’ bij een parade in New Orleans. Beeld  Mario Tama/Getty Images
De ‘second line’ bij een parade in New Orleans.Beeld Mario Tama/Getty Images

Het discussieforum Black People Twitter besloot onlangs om bij verhitte kwesties van hun deelnemers te verlangen dat ze hun onderarm fotograferen om zo hun ‘zwart zijn’ te bewijzen. Een geval van hellend vlak, dat herinnert aan de excessen die plaatsvonden in Zuid-Afrika tijdens de apartheid. Een daarvan was de ‘potloodtest’, waarbij mensen over wier huidskleur twijfel bestond een potlood in het haar kregen geduwd. Als het schrijfhoutje bleef hangen dan luidde het oordeel ‘kleurling’. Viel het eruit, dan was je ‘blank’. Hele families werden zo van elkaar gescheiden. Zoals kunstenaar William Kentridge het samenvatte: ‘Als er iets is dat Zuid-Afrika ons tijdens apartheid heeft geleerd dan is het wel hoe catastrofaal identiteitspolitiek kan zijn.’

Black People Twitter heeft dus gekozen voor de schildpadreactie, een terugtrekken achter een pantser van huidskleur. De belangrijkste reden voor die maatregel is dat het discussieforum werd gebruikt door (vermoedelijk witte) treiteraars en trollen die zich neerbuigend uitlieten over zwarte cultuur of stereotypen bevestigden. Niet-zwarten zijn alleen welkom nadat ze door een soort ballotagecommissie zijn goedgekeurd op hun wokeness-gehalte.

Gegeven de oplopende politieke en raciale spanningen, zeker in de Verenigde Staten, is de actie van Black People Twitter verklaarbaar. Is het ook een goed idee? Draagt het niet verder bij tot de polarisatie die de samenleving steeds meer in onverzoenbare kampen verdeelt, waarbij de veldslagen, naast straatschermutselingen tussen hard links en alt-right, hoofdzakelijk in de sociale media worden uitgevochten? Is dit het zoveelste teken van een verdwijnen van de middle ground, de plek waar plaats is voor de rede, voor nuance, voor luisteren. Kan het ook anders?

Second line

Jazeker. Tijdens onderzoek voor ons recente werk, het boek Wiegelied voor de witte man en de documentaire Monumental Crossroads, dat zich afspeelt in het Diepe Zuiden van de Verenigde Staten, stuitten wij bijvoorbeeld op de zwarte krewes (carnavalsverenigingen) van Mardi Gras-indianen die in New Orleans een paar keer per jaar in vol ornaat door de straten dansen. Als (witte) buitenstaander hoef je niet te proberen daar in de voorste linie mee te swingen. Maar wel bestaat de traditie van de second line, waarbij buitenstaanders die mee willen doen zich kunnen aansluiten.

Het Diepe Zuiden geldt als de bron van veel kwaad. Georgia, Alabama, Mississippi, South Carolina en Louisiana werden getekend door kolonisatie, slavernij, burgeroorlog en witte suprematie. We stelden er pijnlijke vragen over agitatie, witte onvrede en zwarte pijn. We keken naar het verleden en hoe dat nog steeds in het heden doorwerkt. Ons werk werd gaandeweg een poging om een weg te zoeken uit de loopgravendebatten en het harnas van morele superioriteit.

De verschillende perspectieven noopten ons het pad van grijstinten en nuance te bewandelen. Al snel werd duidelijk dat alle geluiden een plaats verdienen, ook standpunten die bij voorbaat worden afgedaan als racistisch of neo-marxistisch, al was het maar om te voorkomen dat de gematigden afglijden naar extremen omdat ze in de publieke opinie als zodanig worden bestempeld en hun standpunten niet worden gehoord.

Ook voor ons persoonlijk hadden die maanden van observeren en praten effect. Ze maakten de beladen geschiedenis beter invoelbaar en dwongen ons om beter op onze eigen Nederlandse achtergrond te reflecteren.

Stinkende ui

We hebben geprobeerd de lagen van de stinkende ui weg te pellen, om uiteindelijk bij de kern te geraken: een gedeelde menselijkheid. Als je een groot woord wilt gebruiken kun je het een nieuwe vorm van humanisme noemen, een poging om tot elkaar te komen volgens de trap luisteren-nadenken-empathie.

In praktijk betekent dit: erkennen dat het koloniale verleden en de slavernij onnoemelijk veel leed hebben veroorzaakt, zonder daarna kermend terug te vallen op wat de Belgisch historicus Jan Dumolyn ‘cultureel-christelijke zelfkastijding’ noemt, waarbij de westerse geschiedenis wordt gereduceerd tot kolonialisme en slavernij en je als witte bij voorbaat schuldig bent.

Daarin staan we natuurlijk niet alleen. Vele journalisten, schrijvers en kunstenaars werken vanuit eenzelfde filosofie, van The New York Times-columnist Frank Bruni, auteur Kwame Anthony Appiah en rockzanger Nick Cave tot fotograaf Risk Hazekamp. Het is een groeiende beweging. Het gaat om het creëren van een ruimte waar plek is voor twijfel in plaats van dogma’s, waar mensen die weinig van elkaar weten naar elkaar luisteren, zonder meteen hun stem te verheffen of terug te vallen op vermeende superioriteit of slachtofferschap, oftewel de second line. Daar zit de kiem voor progressie. Het stelt buitenstaanders in staat om mee te dansen in een voor hen ongebruikelijke omgeving – participeren zonder te domineren.

De documentaire Monumental Crossroads van Tim van den Hoff wordt op 25 oktober vertoond in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam, met nagesprek. Het boek Wiegelied voor de witte man van Fred de Vries verscheen deze week.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden