Column

Wereld heeft flinke dosis Oprah nodig

Ik breek er nog steeds mijn hoofd over. Hoe is het mogelijk dat volksstammen Trumpstemmers acht jaar geleden nog op Obama stemden?

Oprah Winfrey kon het racismedebat aansnijden zonder op de lange tenen van blanke Amerikanen te staan. Beeld epa

Niet dat de wereld er in 2008 zoveel beter voor stond. De bankencrisis brak uit. In de wirwar van hoe-kon-Trump-in-vredesnaam-winnen-analyses heb ik eigenlijk één geluid gemist: de factor Oprah, hoe gek het ook klinkt. Die was in de jaren nul nog oppermachtig met haar talkshow, waarmee ze (vooral vrouwelijk) middle America dagelijks bereikte.

Ze presenteerde zich altijd als zelfbewuste zwarte vrouw. Maar het waren de talkshows over alledaagse thema's die doodgewone witte, zwarte en beige Amerikanen parten spelen - vooral 'hoe val ik in godsnaam wat af'- die er voor zorgden dat ze in honderden miljoenen harten werd gesloten. Toen zij aankondigde dat ze Barack Obama zag zitten, keerden de kansen in de Democratische voorverkiezingen en was Hillary Clintons lot bezegeld.

Nu ze al jaren van daytime television is verdwenen - ze produceert films en exploiteert een eigen kanaal dat niet in de schaduw kan staan van haar vroegere succes - is haar invloed verbleekt. Hoewel uitgerekend Donald Trump vorig jaar, daags na de aankondiging dat hij zich namens de Republikeinse Partij kandideerde, verklaarde dat Oprah 'great' zou zijn als running mate. 'I think we'd win, actually.' Hij was nog duidelijk zoekende.

In The New York Times schreef politicoloog Mark Lilla een essay waarin identity politics wordt aangewezen als debet aan Trumps zege. Het voortdurend benadrukken van verschil in identiteit in plaats van op datgene wat ons, mensen van alle kleuren en gezindten, bindt, heeft in een grote, rechtse boemerang geresulteerd. Dankzij het diversiteitsgedram en het gehamer op racisme is de witte, christelijke man en vrouw zichzelf van de weeromstuit ook als groep gaan zien wiens identiteit benadeeld, bedreigd en genegeerd wordt.

Tot op zekere hoogte kan ik de kritiek op identiteitspolitiek best volgen. Het beperken van wie je bent tot de bestanddelen kleur of gender doet de individuele menselijke ervaring te kort. We zijn mensen, we leven het leven, zijn meer dan slechts gevangen in onze toevallige biologie. Het is goed de innerlijke lens niet slechts scherp te stellen op wat je doet verschillen van de ander, maar juist ook op wat je met andere mensen, afgezien van kleur, kunne, etniciteit, liefdesvoorkeur of gezindte juist gemeenschappelijk hebt.

Maar aan de andere kant is er nu de angst die je ervaart als je in de schoenen loopt van degenen wiens rechten nu bedreigd worden. Trump richt, in navolging van zijn campagne uiteraard, het Witte Huis in met hardliner na hardliner. Pence, Bannon, Flynn, Sessions: Het zijn haviken die flirten met het terugdraaien van burgerrechten voor minderheden, waarvoor in de Amerikaanse geschiedenis van de afgelopen zestig jaar zoveel bloed vergoten is. Ook dit is zo u wilt identiteitspolitiek, vanuit de verbolgen, witte, christelijke meerderheid die in Amerika gewoon de machtigste groep is.

Moet je populisten de hand reiken of je juist gaan richten op het beschermen van je eigen gemeenschap, die afgezien van hoe individueel jij je ook mag voelen, steeds meer bedreigd lijkt te worden? Ik ben altijd erg van het de hand reiken geweest, van het menselijke gesprek, naar elkaar luisteren. Ook van het hardere debat.

Maar ik ben nu vooral ook bang. 'Trump heeft het plezier van de haat doen opvlammen', zei Simon Schama in het NRC van dit weekend. Zo waar. Haat is minstens zo vermakelijk als liefde. De grofste, meest vernederende humor, het eindeloos ongebreideld ventileren van woede, afkeer en frustratie; dat het zo verslavend is als roken bewijst de populariteit van sociale media wel.

Oprah Winfrey Beeld epa

Hier is het klimaat niet heel anders. De manier hoe de Zwarte Pietendiscussie is ontaard of de stelselmatig racistische bejegening van Sylvana Simons, het is inmiddels gewoon geworden. Maar het kwetst heel diep.

Het klinkt zo Oprah allemaal. Kies je voor positief of voor negatief? Voor verbinding of wantrouwen? Toch blijft dat kleine zwarte meisje uit een gebroken gezin uit een gehucht in Mississippi mijn ultieme rolmodel. Omdat ze het jaren voor elkaar kreeg doodgewone mensen met doodgewone problemen in een historisch verscheurd land ervan te overtuigen dat ze naast hun kleur of afkomst allemaal gewone mensen waren. En het soms zomaar zelfs over racisme kon hebben zonder dat ze gewone witte mensen de gordijnen in joeg. Omdat ze bewees dat liefde net zo entertainend kan zijn als haat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.