Opinie

'Welkom in de nieuwe werkelijkheid, waar crisis de normaliteit is'

Zet de rellen in de banlieues van Parijs, het oproer in Londen, de opstootjes in Athene én Zweden achter elkaar en je ziet een patroon, stelt filosoof en schrijver Govert Derix. 'Politici zijn steeds minder bij machte honing om de mond van de massa's te smeren.'

Premier Mark Rutte en de president van Rusland Vladimir Poetin heffen het glas tijdens een diner in het Scheepsvaartmuseum in Amsterdam. Beeld anp

De rellen in Zweden zijn nog maar nauwelijks van de voorpagina's verdwenen of ook die ene vraag lijkt verstomd: kan zoiets ook bij ons gebeuren? Ja, natuurlijk kan dat. Je hoeft maar door de buitenwijken van Rotterdam of Parkstad te rijden om te beseffen dat het Hollandse paradijs in de polder evenzo drastisch verleden tijd aan het worden is als het veelgeroemde Scandinavische model, dat op de ladder van solidariteit en sociale rechtvaardigheid nog hoger scoorde dan het Rijnlandse model dat het bij ons zo goed deed. Het onthutsende van Zweden is dat het zo snel gebeurt en zo snel weer uit de media verdwijnt.

Maar wie de moed heeft de gebeurtenissen in de banlieues van Parijs, het oproer in Londen, de opstootjes in Athene én Zweden achter elkaar te monteren, ziet een patroon. De aanleidingen zijn anders, het patroon van sociale ontregeling tekent zich steeds sterker af. Het wijst erop dat politici steeds minder bij machte zijn honing om de mond van de massa's te smeren met de zoveelste voorspelling dat de crisis binnenkort zijn hoogtepunt toch echt gehad heeft... om vervolgens weer te moeten toegeven dat een heftiger hoofdstuk volgt.

Uitzondering is regel
Soms zijn er van die momenten dat een paar woorden je doen beseffen wat er echt aan de hand is. Onlangs fluisterde een succesvol bestuurder me toe dat we helemaal geen crisis hebben maar dat we beland zijn in een nieuwe werkelijkheid. Een wereld waarin crisis de normaliteit is. We hoeven de uitzonderingstoestand niet af te roepen: de uitzondering is regel geworden.

Intussen proberen politici de brandjes te blussen met traditionele middelen, lees: door een hoop voor te spiegelen waarin ze zelf steeds minder lijken te geloven. Cynisme viert hoogtij. Filosoof Peter Sloterdijk schreef in zijn Kritiek van de cynische rede (1984) dat je de cynische politicus kunt herkennen aan zijn scheve mond. Sindsdien maak ik er een sport van de grimassen van politici te bestuderen. Tegelijk ga je beseffen dat het grootste politieke talent bestaat uit het onder controle houden van je uitstraling: het succes van een Rutte of een Poetin teruggebracht tot hun vermogen de gezichtsspieren te beheersen.

Maar dat terzijde. In de nieuwe werkelijkheid werkt ook de glimlach niet meer. Een basisregel uit de speltheorie zegt dat mensen alleen samenwerken als ze geloven in een gedeelde horizon. Sneller dan ooit is die horizon aan het verdwijnen. Ook al valt het feitelijke 'horizonverlies' voor de meesten reuze mee, vooral als we het vergelijken met écht schrijnende situaties elders in de wereld.

Doemscenario's
Somberaars laten zich echter graag meesleuren in de maalstroom van de zichzelf-vervullende profetie van doemscenario's. In mijn roman Sterrenmoord noem ik dat een Mefisto-polonaise, een duivelse kettingreactie waarin steeds meer mensen wraak nemen op een leven zonder lichtpuntjes. De kritiek dat het soms wel een érg gruwelijk boek is kon ik een tijdje terug nog pareren met de opmerking dat het verhaal óók bedoeld is om te voorkomen dat het in het echt gebeurt.

Prompt blijkt ook de nieuwe werkelijkheid niet om te lachen. Of juist wel. Het soort lachen (cynisch, relativerend of wraaklustig) zou de komende tijd wel eens het verschil kunnen uitmaken tussen vrede en geweld - ook bij ons.

Govert Derix is schrijver en filosoof.

 
Politici proberen brandjes te blussen met traditionele middelen, lees: door een hoop voor te spiegelen waarin ze zelf steeds minder lijken te geloven
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden