Opinie

Wegkijken om de vrede te bewaren

De Brandenburger Tor in Berlijn.Beeld anp

Het Berlijnse wonder Aanslagen zijn Berlijn tot nu toe bespaard gebleven. De lieve vrede wordt er bewaard door zo nu en dan bewust de andere kant op te kijken.

Van wegkijken wordt schande gesproken. Na de aanslagen in Brussel kregen de Belgische autoriteiten ervan langs blind te zijn geweest voor wat er in stadswijken als Molenbeek broeit. Maar verbazing wekte het niet, omdat de Belgische justitie al sinds de Dutroux-affaire om zijn doofpotten bekendstaat en de problemen met de multiculturele samenleving nergens nieuw zijn. Wegkijken in Brussel kan niet meer. Kijk de andere kant op, en je ziet wéér hoofddoekjes en bozige jongemannen in duistere gelegenheden.

In Berlijn, waar ik momenteel verblijf en dat als elke Europese hoofdstad ook op de hitlijst van moslimgelovigen staat, wordt het wegschauen eveneens gehekeld, al is Duitsland tot nu toe een grote aanslag bespaard gebleven. Wat enigszins bevreemdt, want tijdens de Koude Oorlog was de Bondsrepubliek een mikpunt voor terreurgroepen en de aanslagen van 11 september 2001 werden vanuit Hamburg voorbereid. Het ontbreekt ook niet aan moslims. De 'Turkenoorlogen' (tussen de Turkse staat en de Koerdische PKK, hier een verboden organisatie) zijn tot op Duitse bodem uitgevochten en het beledigen van staatshoofden van het type Erdogan is niks nieuws. In de jaren tachtig maakte Rudi Carrell al grapjes over ayatollah Khomeini, wat tot een diplomatieke rel leidde.

Je zou ook denken dat Duitsland kwetsbaar voor aanslagen is vanwege de pro-Israëlische houding waartoe elke bondsregering zich verplicht ziet. Maar blijkbaar werkt het niet zo in de hoofden van IS-strijders. In andere Europese landen wordt gespeculeerd over een aanslag op Duitse bodem en wat dat zou betekenen voor de 'welkomstcultuur' ten aanzien van Syrische vluchtelingen, maar hier hoor je daar weinig over. Wat niet wil zeggen dat er geen angst voor bestaat. Maar waarschuwingen voor wegkijken gelden vooral het gevaar van het rechts-radicalisme, dat niet alleen op de opkomst van de AfD slaat, maar ook op het geweld van neonazi's die asielzoekerscentra in brand steken en buitenlanders bedreigen.

Die praktijken zijn lang veronachtzaamd, ondanks het feit dat de Duitse overheid waarschuwingen tegen racisme en vreemdelingenhaat als staatsleer uitdraagt. Misschien denken de mensen dat ze er daardoor permanent tegen zijn ingeënt.

Je kunt niet zeggen dat Duitsland aan wegkijken doet. Hier in Berlijn herinnert alles aan het nazi-verleden, al is het maar omdat de stad toen grotendeels is vernietigd. Er zijn monumenten voor de vermoorde Joden, de vermoorde Roma en Sinti, de vervolgde homoseksuelen. Alles ademt nie wieder Krieg uit; er is een Hannah Arendt-straat, een Ben Gurion-straat, een Hiroshima-straat. Naar de Hitler-bunker zoek je overigens vergeefs, die zou een pelgrimsplaats voor oude kameraden kunnen worden. Daarentegen hebben de Russen (die na 1990 met de staart tussen hun benen zijn afgedropen) weer hun eigen monumenten, altijd met triomferende tanks. Het ontbreekt ook niet aan musea en restanten van de Berlijnse Muur die herinneren aan de DDR en de Stasi-dictatuur, die nooit wegkeek en iedereen bespioneerde. Maar de Trabi-cultuur wekt vertedering op, alsof die hele DDR een speelgoedstaat was die nooit echt heeft bestaan. Wat is hier wegschauen en wat niet?

Dirk-Jan van BaarBeeld Rob Huibers

Chaotisch bestuurde stad

Trouwens, over wegkijken gesproken, alle Nederlanders die ik over mijn verblijf in Berlijn spreek, vertellen mij dat ze dat zo'n leuke stad vinden. Ook de Duitsers vinden Berlijn 'eine tolle Stadt wo immer etwas los ist'. Wat ik geen moment wil tegenspreken. Maar we hebben het dan wel over de stad vanwaar driekwart eeuw geleden het Kwaad zelf over de wereld regeerde en dood en verderf zaaide. Dat uit de puinhopen van dat totale nihilisme de (momenteel) leukste en meest ontspannen stad van Europa is voortgekomen, mag je als een wonder zien, als een bewijs dat God ook nog engelbewaarders naar de aarde zendt. Maar mij lukt het niet van de ironie van deze situatie weg te kijken, waarbij opvalt hoezeer de 'swing' van het hippe Berlijn overeenkomsten vertoont met het 'magische Amsterdam' dat bij ons door de progressieve gemeente verheerlijkt werd. En voor problemen zorgde waarvan lang werd weggekeken.

Het huidige Berlijn heeft ook drugsproblemen, criminele circuits, onuitstaanbare krakers, fietsers die zich aan geen enkele regel houden, metrolijnen waarin geen kaartjes worden gecontroleerd en iedereen vrij toegang heeft. Nergens wordt de alternatieve kinderspeelplaatscultuur zo uitgedragen als in Berlijn, waarbij vaders met kleuters sjouwen die alles mogen. Nergens hangen zoveel oudere jongeren rond als hier. Wat sympathiek is, maar het ergste doet vrezen.

Want Berlijn is ook een rommelige, verdeelde, en - hier dringt de gelijkenis met Brussel zich op - chaotisch bestuurde stad, met deelgemeenten die niet samenwerken en parallelgemeenschappen die hun eigen gang gaan. In september zijn er verkiezingen. Nu al wordt een overwinning voorspeld voor de AfD, die het wegschauen van de Duitse bestuursklasse hekelt. Wat laat zien hoe moeilijk het is door andermans ogen te kijken. Zelf denk ik dat wegkijken neerkomt op verdomd goed weten uit welke hoek de gevaren dreigen en in welke richting je niet moet kijken. Dat is het tegendeel van blindheid, dat is de lieve vrede bewaren. In Berlijn lukt dat, zolang het duurt.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden