Opinie

'Wees blij met het poldermodel, het voorkomt Spaanse toestanden'

In Nederland lijkt de polarisatie steeds meer toe te nemen, zowel in de politiek als in de samenleving. 'Maar kijk uit, we moeten echt niet op Spanje willen gaan lijken.' Dat betoogt hispanist Ellen Fleurke.

Spanjaarden gingen afgelopen weekend de straat op om te demonstreren tegen het vonnis tegen Garzón. Beeld epa
Spanjaarden gingen afgelopen weekend de straat op om te demonstreren tegen het vonnis tegen Garzón.Beeld epa

Het valt me op dat er in Nederland wel eens wordt afgegeven op het poldermodel. Het pragmatisme in de Nederlandse politiek wordt wel verward met conformisme. De laatste jaren komt dit naar voren in het stemgedrag van de Nederlanders; waar meer pragmatische partijen stemmen verliezen, winnen 'rechttoe rechtaan' partijen met extremere ideeën. Ik ben voorstander van het Nederlandse polderen. In vergelijking met een sterk gepolariseerd politiek systeem zoals dat van Spanje, geloof ik dat het poldermodel een stuk constructiever is.

Ik woon nu ruim vier jaar in Spanje en daar staan de twee grootste politieke partijen lijnrecht tegenover elkaar. Het meest saillante voorbeeld van de doorgeslagen politieke situatie in het land is de zaak rondom onderzoeksrechter Baltasar Garzón.

Natuurlijk is het Spaanse politieke systeem anders dan het Nederlandse. Het kiesstelsel is compleet anders. Waar Nederland een systeem kent van evenredige vertegenwoordiging, heeft Spanje een districtenstelsel. Dit resulteert, zoals dat wel vaker gebeurt in landen met een districtenstelsel, in een overheersing van twee grote politieke partijen. In Spanje zijn dat de sociaaldemocratische, linkse partij PSOE (Partido Socialista Obrero Español, de Spaanse Socialistische Arbeiderspartij), en de PP (Partido Popular, de Volkspartij), een liberale en conservatieve partij.

De PSOE werd opgericht in 1879, maar was verboden tijdens de dictatuur van generaal Franco, zoals alle andere politieke partijen behalve zijn falangisten. De partij had een communistische/ marxistische ideologie, maar gaf deze op in 1979 ten gunste van de sociaaldemocratische ideologie. De PP is in 1976 opgericht als de AP (Alianza Popular, de Volksalliantie) door volgelingen van Franco die na zijn dood in 1975 de democratie accepteerden. Er zijn wel andere (kleinere) partijen, maar die komen door het kiesstelsel haast niet aan bod. In de autonome regio's zijn er ook regionale partijen die met de scepter zwaaien, vooral in de regio's met veel autonomie zoals Catalonië en Baskenland winnen deze aan terrein. Maar de polarisatie in de Spaanse politiek wordt vooral overheerst door eerder genoemde twee partijen.

De verdeling en de polarisatie in Spanje tekent de geschiedenis van het land. In de afgelopen twee eeuwen zijn er vier burgeroorlogen geweest (in de negentiende eeuw drie Carlistenoorlogen en in de twintigste eeuw de Spaanse Burgeroorlog).

Fietspad
Gezien de grote verschillen in politieke ideologie, voeren deze partijen ieder een heel ander beleid. Ze volgden elkaar op in de macht, na de verkiezingen van november 2011 is op dit moment Mariano Rajoy van de minister-president van Spanje namens de PP. Het punt is dat de partijen absoluut niet complementair zijn, integendeel, ze breken het liefst af wat de ander heeft opgebouwd. Dit is niet alleen zo op nationaal niveau, maar ook op lokaal niveau (en met lokaal niveau bedoel ik zowel gemeenten als provincies als autonome regio's). Bijvoorbeeld: In Castelldefels, een gemeente in de buurt van Barcelona, had de PSOE-regering voor bijna 300.000 euro's een fietspad aangelegd. Toen er vorig jaar een PP-burgemeester ging regeren, werd datzelfde fietspad voor 23.600 euro's weer afgebroken.

Zo zorgen de PP en de PSOE er constant voor dat er én een hoop kapitaal (lees: belastinggeld) wordt verspild én dat heel veel zaken die worden opgebouwd door de één, neergehaald worden door de ander. Het voorbeeld van het fietspad staat voor mij symbool voor het hele Spaanse beleid. Een ander voorbeeld van ditzelfde gedrag op nationaal niveau is de website van het ministerie van Justitie. Deze werd opgezet terwijl de PP aan macht was en werkte goed. Toen vervolgens de PSOE aan de macht kwam, werd de hele website veranderd in een onoverzichtelijke site. Volgens diverse Spanjaarden die ik hierover sprak, werd de site veranderd omdat de PP deze had gemaakt, en de PSOE vooral niet wil voortborduren op iets dat is opgezet door de PP.

Polarisatie
Het lijkt wel of het credo is; als de ander het heeft bedacht, moet het wel slecht zijn. De één bouwt een goedwerkende machine, waar misschien een paar kleine onderdelen vervangen kunnen worden. De ander denkt niet; ik verander hier en daar een schroefje, gebruik wat smeerolie en we kunnen vooruit met diezelfde machine. Nee, de hele machine wordt afgebroken en er wordt een nieuwe geplaatst.
Deze polarisatie is ook terug te zien in de maatschappij. Als je PSOE stemt, lees je de krant El País en kijk je de televisie van La Sexta.
Als je PP stemt, lees je de kranten El Mundo, La Razón of ABC, en kijk je de televisieprogramma's van Intereconomía.

Garzón
Een dieptepunt in deze strijd tussen links en rechts is wel het afgelopen vrijdag uitgesproken vonnis tegen onderzoeksrechter Baltasar Garzón. Garzón is internationaal bekend geworden toen hij een arrestatiebevel uitschreef tegen de Chileense ex-dictator Augusto Pinochet. Ook was hij betrokken bij zaken tegen de Baskische afscheidingsbeweging ETA en leidde hij een onderzoek naar de terroristische organisatie GAL (Grupos Antiterroristas de Liberación of Antiterroristische Bevrijdingsgroepen), waardoor onder andere PSOE minister José Barrionuevo gedwongen werd af te treden. Belangrijk om te weten is dat hij tevens als Kamerlid voor de PSOE heeft gewerkt.

Garzón werd dus nationaal en internationaal bekend als voorvechter van de mensenrechten. Toen hij, sinds de invoering van de Ley de Memoria Histórica de España (Wet op de Historische Herinnering van Spanje), besloot om 19 massagraven te openen om naar aanleiding daarvan verschillende leden van het voormalige Franco-regime in staat van beschuldiging te stellen, werden zijn bewegingen nauwlettend in de gaten gehouden door franquisten en ook vele PP-politici, -leden en -stemmers. Bovendien begon hij een onderzoek naar een corruptiezaak, de zaak 'Gürtel', waarbij PP-politici betrokken waren.

Aangezien veel rechtse politici niet blij waren met deze onderzoeken van Garzón, kreeg hij te maken met verschillende beschuldigingen, die resulteerden in maar liefst drie rechtszaken. De eerste uitspraak was afgelopen vrijdag. Het Hooggerechtshof in Madrid heeft Garzón voor 11 jaar uit zijn ambt gezet, omdat hij opdracht heeft gegeven tot het illegaal afluisteren van advocaten in de eerder genoemde Gürtel zaak. Dit wordt beschouwd als één van de lichtere zaken.

Eén van de twee andere zaken betreft een omstreden betaling van een studiereis. Deze zaak is voorlopig gestaakt, aangezien het Hof stelt dat deze is verjaard. De derde zaak is veel politieker; twee rechtse organisaties, waaronder Manos limpias (schone handen) beschuldigen Garzón ervan dat hij te ver zou zijn gegaan bij zijn onderzoek naar de mogelijk honderdduizenden tegenstanders en vermeende slachtoffers die zijn verdwenen tijdens de Spaanse burgeroorlog en de franquistische dictatuur. Dit aangezien er in 1977 algehele amnestie was afgekondigd.

Volgens vele linkse politici zijn de aanklachten een complot van rechts Spanje, aangezien zij de misdaden uit de periode van de dictatuur in de doofpot willen stoppen.

Het vonnis heeft Spanje nog meer verdeeld; de reacties van de diverse politici liggen voor de hand. De PSOE-politici zeggen dat het een politieke uitspraak is, de PP-politici roepen dat het recht zegeviert.

Polarisatie
Ik begrijp dat u nu zult zeggen; hoe is dit te vergelijken met de politieke situatie in Nederland? Spanje heeft een totaal andere cultuur en geschiedenis, en bovendien is er een heel ander kiesstelsel.
Mijn punt is dat de polarisatie in de politiek, waar deze ook vandaan komt, nooit goed is omdat deze vrijwel nooit constructief kan zijn.

Hoe extremer de ideeën van de twee grootste politieke partijen van elkaar verschillen, hoe meer ze lijnrecht tegenover elkaar komen te staan en hoe minder er in een land kan worden opgebouwd.

In Nederland lijkt de polarisatie steeds meer toe te nemen, zowel in de politiek als in de samenleving. Pragmatisme kan, in zekere mate, worden toegepast om in ieder geval een constructief beleid te voeren. Ik ben geen overtuigd voorstander van alleen maar pragmatisme, omdat het ook een dooddoener kan zijn op het moment dat er echt zaken in beweging moeten worden gebracht. Maar ook in dit laatste geval is diplomatie en pragmatisme nodig om tot een oplossing te komen, laten we hier in ieder geval niet te veel op bezuinigen. Als we het maar niet te veel verwarren met conformisme.

Ellen Fleurke is hispanist en woont in Spanje.

undefined

Baltasar Garzón. Beeld afp
Baltasar Garzón.Beeld afp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden