Opinie

Wees blij dat Duitsland zo op de regels hamert

Duitsland en Europa Zonder regels dreigt de EU te verworden tot een slonzige studentenflat, waar niemand de boel opruimt.

Bondskanselier Merkel na afloop van de EU-top in Brussel over de vluchtelingencrisis, 23 april. Beeld EPA

Met enige regelmaat wordt in de Europese politiek geklaagd over de fixatie van Duitsland op de regels die moeten worden nageleefd. Zijn pragmatische oplossingen vaak niet beter dan dit regelfetisjisme?

Waarom bijvoorbeeld blijven hameren op de Maastrichtcriteria, als de voorgeschreven bezuinigingen schadelijk zijn voor economische groei?

Inderdaad is het zo dat in Duitsland veel meer op het belang van regels wordt gewezen dan in menig ander Europees land. Zelfs economen discussiëren graag over de financiële crisis met de verdragstekst in de hand. Is dit een Duitse anomalie die in de volksaard zit, of speelt hier toch iets anders?

Gebrek aan daden

Uiteraard speelt de geschiedenis een belangrijke rol. Het recht mag nooit meer zoals onder Hitler door de macht worden misbruikt. Het gaat om de macht van het recht in plaats van het recht van de macht. In combinatie met de bijzondere positie van het constitutionele hof neemt het recht daarom in de Duitse politieke cultuur een centrale plaats in.

In het publieke debat is daardoor meer oog voor de juridische aspecten van maatschappelijke vraagstukken. En zo denkt men ook over Europa. In Duitse ogen is de EU een rechtsgemeenschap! De relatie van de lidstaten tot de EU is vastgelegd in regels. Zonder die regels is er niets. Regels die je, al naargelang het uitkomt, soms wel en soms niet naleeft, zijn geen regels. Het niet naleven van de afspraken is daarom tegelijkertijd een ondermijning van de Europese constructie als zodanig. Op nationaal-statelijk niveau vinden wij trouwens ook niet dat de burger vrij is om zich naar believen aan de wet te houden of niet.

Nu is er in Europa een traditie ingesleten dat de commissie of regeringsleiders graag met prachtige doelstellingen en mooie communiqués willen pronken. Een politiek van woorden die vaak een gebrek aan daden maskeert. Er worden afspraken gemaakt die vervolgens bijna niemand serieus neemt.

Basisprobleem

De Lissabon-agenda om Europa tot de meest competitieve economie ter wereld te maken is daarvan een goed voorbeeld. Het netto-effect van deze politiek van loze woorden is dat er een cultuur is ontstaan waarbij nationale politici in Brussel van alles afspreken en beloven om thuis plotseling aan geheugenverlies te leiden of te denken: 'Het zal mijn ambtsperiode wel duren.' In die zin moeten degenen die klagen dat Griekenland zich nooit aan de afspraken houdt ook de hand in eigen boezem steken. Heeft de EU inclusief alle lidstaten niet zelf bijgedragen aan een cultuur waarin afspraken niet echt serieus hoeven te worden genomen?

Bij veel afspraken maakt het niet veel uit of de doelstellingen niet gehaald worden, maar wanneer het om geld gaat, is het met de pret snel gedaan. Hoe kunnen we er dan voor zorgen dat landen zich aan de regels en afspraken houden? Het effectiefst zou natuurlijk een politieke unie zijn. Maar buiten Duitsland zijn er maar weinig lidstaten die hiervoor voelen. En bovendien, zou bijvoorbeeld Frankrijk dan wel accepteren dat vanuit Brussel wordt voorgeschreven hoeveel er dient te worden bezuinigd? Parijs pleit wel voor een economische regering, maar alleen voor zover deze het Franse beleid gaat uitvoeren. Het basisprobleem in de eurozone is dat Duitsland en Frankrijk zeer verschillend over de monetaire unie denken. Naar goed Brussels gebruik wordt dit verschil van mening bewust genegeerd in de hoop dat het daarmee ook niet langer bestaat.

Willekeur

Als een politieke unie niet haalbaar is, hebben we in Duitse ogen nog slechts de regels en afspraken waar de lidstaten zich aan hebben te houden. Vallen deze ook weg omdat, wanneer het even wat moeilijker wordt, deze terzijde worden geschoven, dan wordt Europa aan de willekeur uitgeleverd.

Voor de EU wordt vaak de metafoor van een gemeenschappelijk huis gebruikt. Van Rompuy sprak liever van een straat met huizen, die de lidstaten voorstellen. Maar als de regels niet serieus worden genomen doemt toch eerder het beeld van een studentenflat op. Iedereen spreekt met elkaar af de keuken op te ruimen en netjes bij te dragen aan de huishoudpot, maar in de praktijk houdt niet iedereen zich hier aan.

Spoedvergadering

Wat volgt is een spoedvergadering waarin wordt afgesproken dat men zich aan de afspraken gaat houden. Het resultaat verandert niet. De keuken blijft smerig en de bijdragen aan gemeenschappelijke pot ongelijk. Een paar studenten maken zo af en toe toch maar de boel weer schoon en storten wat extra's, maar dit leidt wel tot een steeds grotere irritatie. Echte middelen om druk uit te oefenen ontbreken en de 'nette' studenten zijn het minst populair, of zelfs de gebeten hond, omdat zij het feestje verpesten.

Dit schrikbeeld van een studentenflat kan alleen worden voorkomen wanneer iedereen de regels en afspraken serieus neemt, ook al komen ze lastig uit. Pragmatisme lijkt soms te prefereren, maar heeft het risico van een glijdende schaal. Er is altijd wel een reden waarom de regels nu niet goed uitkomen. Frankrijk heeft van 2002 tot en met 2015 het criterium van maximaal 3 procent begrotingstekort drie keer gehaald en elf keer niet. Ik bedoel maar. Eigenlijk mogen we heel blij zijn dat de Duitsers zo op de regels hameren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.