Essay Seksuele bevrijding

We zijn getuige van een nieuw soort vrije liefde: een radicale transformatie van gedrag op het gebied van liefde en seks

Foto Elise Vandeplancke

De tweede seksuele revolutie zet vrouwen op voorsprong. Maar er is een kapitalistische schaduwzijde, stelt Colin van Heezik.

Wat is een seksuele revolutie? Tijdens de Summer of Love in 1967 droegen de hippies in San Francisco ‘Make Love, Not War’ op hun T-shirts. De revolutionairen van mei 1968 in Frankrijk schreven slogans als ‘onbelemmerd klaarkomen’ (jouir sans entraves) op de muren. Het ging allemaal over het bevrijden van liefde en seks van oude sjablonen en maatschappelijke beperkingen. Er was een nieuwe golf van feminisme en een beweging voor homorechten.

Vijftig jaar later zijn we getuige van iets soortgelijks: een radicale transformatie van gedrag op het gebied van liefde en seks. We praten erover in koffietentjes, collegezalen, op Facebook en natuurlijk in de media: hoe Tinder een datingrevolutie en een ‘nieuw tijdperk van vrije liefde’ in gang zette, hoe losse relaties en polyamorie in de lift zitten, hoe ons idee van sexual consent verandert, en of romantiek verdwijnt nu ‘het consumentisme’ in de liefde hoogtij viert. Net zoals vrouwen in de jaren zestig streden voor abortus, maken ze nu met #MeToo massaal duidelijk welk seksueel gedrag gezond is, en wat ongezond. Ondertussen laaien debatten op over ‘de crisis van de man’ of de zin en onzin van genderneutrale taal en toiletten.

Hipsters met laptops en start-ups

Is het genoeg om te spreken van een seksuele revolutie? Ik denk het wel. Vijf jaar geleden kreeg ik het idee een boek te schrijven over ‘liefde in de 21ste eeuw’. Dat was toen al een vrij breed onderwerp, maar sindsdien is het thema ontploft. De hippies van de jaren zestig zijn veranderd in hipsters met laptops en start-ups, die artikelen lezen of schrijven als We Are the Generation That Doesn’t Want Relationships (Krysti Wilkinson, The Huffington Post, 21 september 2016). Het enige wat ontbreekt zijn slogans en manifesten. In die tijd liepen mensen met Wilhelm Reich (De seksuele Revolutie) en Herbert Marcuse (Eros en Beschaving) onder de arm. Zo’n filosofische basis is er nu niet, maar ons gedrag verschuift net zo snel, terwijl normen en stereotypen ter discussie worden gesteld.

Boeken als Modern Romance van Aziz Ansari (2016) beschrijven hoe alles verandert, waarschijnlijk op grotere schaal dan in de jaren zestig. En al zijn er geen spandoeken en protestliederen, deze revolutie heeft wel degelijk haar culturele producten. Denk aan de serie Girls over twijfelende twintigers in New York en aan alle Netflixseries over de ‘nieuwe’ liefde, zoals Love, over dolende dertigers; Easy, waarin de hoofdrolspelers onder meer een open huwelijk uitproberen; of You Me Her, over een moderne driehoeksverhouding. Of neem het korte verhaal Cat Person (2017) uit The New Yorker dat eind vorig jaar viral ging : een pijnlijke beschrijving van een seksuele ervaring die voor de vrouw niet prettig was, terwijl de man dat waarschijnlijk helemaal niet in de gaten had. Zulke culturele producten zijn onderdeel van een plotselinge bewustwording over seks, een paradigmawisseling die typisch is voor een seksuele revolutie.

‘Iedereen sliep met iedereen’, zo beschrijft de Franse filosoof Pascal Bruckner de dagen van de seksuele revolutie. ‘We reisden van bed naar bed, gastvrije partners lagen overal op ons te wachten… onze vrijheid, dronken van zichzelf, was onbeperkt.’

Die wilde dagen lijken soms terug van weggeweest, nu op datingapps een rendez-vous zo makkelijk te regelen valt. In haar artikel Tinder or the Dawn of the Dating Apocalypse (6 augustus 2015, Vanity Fair) beschrijft journaliste Nancy Jo Sales hoe jonge mensen in New York zich met de smartphone in de hand massaal overgeven aan losse seksuele contacten. En dat beperkt zich niet tot New York : in de meeste grote steden fungeren Tinder en andere datingapps als een digitaal Woodstock, waar ‘iedereen met iedereen’ naar bed kan.

Foto Elise Vandeplancke

Is er een nieuw tijdperk van vrije liefde aangebroken? Die vergelijking wordt pas echt interessant, wanneer je ‘vrije liefde’ breder definieert – want het betekent méér dan seks met wisselende partners. Het gaat erover hoe we de liefde ‘vrij’ kunnen maken : vrij van kleinburgerlijke opvattingen, het knellende instituut van het huwelijk, de overerfde moraal van het christendom.

Dat was toen de inzet, en juist ook op dat vlak zie je ook nu weer van alles veranderen. Veel jonge mensen willen geen relatie of ze experimenteren met nieuwe varianten. De tussenvormen variëren van scharrel en kwarrel (kwaliteits-scharrel) tot prela (pre-relatie) en Netflix and Chill (soort van friends with benefits maar dan meestal ontstaan uit een Tinderdate).

Wat vijf of tien jaar geleden nog vrij zeldzaam was, is het nu niet meer. Open relaties (dus relaties zonder seksuele exclusiviteit) en polyamorie (het onderhouden van meerdere intieme, toegewijde liefdesrelaties tegelijk) worden steeds minder uitzonderlijk. Een Berlijnse fotografe zei laatst tegen me: ‘I’m meeting up with one of my boyfriends in Paris’ – op dezelfde doodnormale toon als wanneer er maar één boyfriend was geweest. Volgens de laatste telling heeft ze er drie: een Italiaanse muzikant, een Duitse video-kunstenaar, een Israëlische promovendus.

Breder en democratischer

Monogamie staat kortom onder druk, net als in de jaren zestig. ‘Wil ik wel mijn hele leven met dezelfde persoon slijten?’, vragen veel jonge mensen zich tegenwoordig af. Ze geloven niet meer in dat sprookje en een relatie is vaak geen prioriteit – ze willen eerst nog reizen, studeren, een carrière beginnen, een bedrijf opzetten. Ondertussen verschijnen er boeken als Het monogame drama van Simone van Saarloos over de voordelen van een vrij, polyamoureus bestaan. Deze trend was natuurlijk al gaande, maar wordt door dating-technologie versneld: als je een smartphone vol potentiële partners in je zak hebt, is die vrijheid opeens een stuk minder eng.

De verschillende trends versterken elkaar. En al worden er geen pamfletten geschreven, deze revolutie is waarschijnlijk breder en democratischer dan de vorige. In de sixties was het een clubje hippies in het Westen dat experimenteerde, terwijl de rest van de wereld doorleefde volgens de oude regels. Nu zit de halve wereld op datingsites en -apps, tot in India aan toe. Uiteraard is er wel een voorhoede: er wordt meer geswipet in Manhattan en Barcelona dan in een bejaardentehuis in Schin op Geul. Maar de revolutie is breder en democratischer dan je zou kunnen denken. Veel 50-plussers zitten ook op Tinder en juist wie op het platteland woont kan via datingapps makkelijker met iemand in contact komen.

Ondertussen heeft iedereen het over #MeToo, ‘of er nog geflirt mag worden’ en of er sprake is van een ‘nieuwe preutsheid’. Ook die debatten zijn onderdeel van de seksuele revolutie, waarbij trends elkaar beïnvloeden. We worden niet preuts in de zin dat seks van de aardbol verdwijnt, maar de openbare ruimte wordt minder seksueel geladen nu het versierspel zich verplaatst naar sociale media. Dit leidt, in combinatie met #MeToo, tot verschuivende normen – in de slaapkamer en in het openbare leven.

Het goede nieuws is dat de seksuele bevrijding van vrouwen opeens grote sprongen voorwaarts maakt. Zo is er de snel groeiende aandacht voor vrouwelijke seksualiteit met boeken als Vuile Lakens van Heleen Debruyne en Anaïs van Ertvelde (2017), Vrouwen en Seks van Maartje Laterveer (2017) of Soms is liefde dit van Daan Borrel (2018).

Tegelijk blijkt dat vrouwen op datingapps vaker het voortouw nemen in het versierspel dan offline, zoals naar voren komt in een van de beste boeken over de nieuwe liefde tot nu toe: Future Sex van de Amerikaanse journaliste Emily Witt, ondertitel: A New Kind of Free Love (2017). Zoals Witt schrijft, hebben de oprichters van Tinder de geniale ingeving gehad om een neutraal ogende app te maken, die mensen met elkaar in contact brengt. Ze noemt dit een ‘clean, well-lighted place’. Zo wist Tinder ook vrouwen tot internetdaten te verleiden die voorheen niks zagen in chatboxes en andere smoezelige hoekjes van het web. Ze noemen zich soms Tinderella’s, gebruiken profielteksten als ‘just looking for some fun’. Zijn geen prooi maar jagen zelf. Dat was in de jaren zestig anders, toen mannen de revolutie nog al eens gebruikten om een aarzelende vrouw de lakens in te kletsen. De vreugde is dit keer beter verdeeld.

Veilig, onafhankelijk en zelfstandig

Er valt kortom veel toe te juichen in de nieuwe revolutie : de democratisering van seksuele vrijheid via datingapps, de groeiende gendergelijkheid op het gebied van seks, het nieuwe elan om de liefde te bevrijden van taboes en vastgeroeste opvattingen.

Er is ook een schaduwzijde. De softheid van toen, de idealen van ‘iedereen is mooi en lief’, zijn er dit keer niet bij. We keuren elkaar voortdurend, online en offline, als in een vergelijkend warenonderzoek. Het is de liefde als markt en strijd: hoe meer mensen je naar rechts swipen, hoe hoger je marktwaarde (Tinder rekent deze heel precies uit in een desirability score). Daarom werken we ons op de sportschool in het zweet, soms klagend over de vleeskeuring waaraan we onszelf en anderen onderwerpen. Kwetsbaarheid en onvolmaaktheid zijn kortom geen kernwaarden van deze revolutie.

Vrijheid en hedonisme zijn dat wel. Ik moet soms denken aan het Tinderprofiel van een jonge vrouw dat ik eens tegenkwam. Ze poseert op haar profielfoto met haar rug naar de camera en een geheven middelvinger, met daaronder de tekst: ‘Fuck Everything That Doesn’t Make You Happy.’ Dat zou wel een leuke slogan voor de tweede seksuele revolutie kunnen zijn. Maar de vraag is: weten we wel waar we gelukkig van worden? Of zwemmen we in de fuiken van onze eigen veeleisendheid, gemakzucht, geilheid, rusteloosheid?

‘Vrijheid maakt niet lichter, maar zwaarder,’ schrijft filosoof en ooggetuige Pascal Bruckner over die eerste seksuele revolutie. Volgens hem is dat een van de voornaamste lessen van toen: ‘Vrijheid lost problemen niet op, maar vermenigvuldigt paradoxen.’

Zo is het, ondanks al het goede nieuws, ook nu. We willen het eigenlijk allemaal: de controle en de passie, de vrijheid en de verbinding. Krysti Wilkinson vatte dat prachtig samen in The Huffington Post : ‘We want to be swept off our feet, yet at the same time remaining safely, independently, standing on our own.’ (We willen omver geblazen worden maar tegelijk veilig, onafhankelijk en zelfstandig blijven.) 

Tegenstrijdige wensen

Zo zijn veel van onze wensen tegenstrijdig. Maar de liefde is niet onbeperkt maakbaar. We willen de beste partner(s) voor seks en liefde, met een minimale investering en een zo laag mogelijk risico. De datingindustrie profiteert daarvan, geeft ons de illusie dat het kan, en zo krijgen de bedrijven in Silicon Valley nog meer greep op ons leven.

De nieuwe revolutie brengt kortom nieuwe vragen met zich mee. Hoe vrij willen we zijn? Met hoeveel boyfriends willen we oud worden? Kunnen we, nu monogamie op de helling gaat, wel echt afstand nemen van romantische ambities en ons geloof in ‘ware liefde’? Willen we bekeken worden met die genadeloze blik waarmee we naar een ander kijken? En in hoeverre zijn we eigenlijk vrij als we ons als hebberige consumenten gedragen, die verleid en misleid kunnen worden door grote techbedrijven?

Dit zijn allemaal zaken om over na te denken, nu we de liefde opnieuw aan het uitvinden zijn. Met een havermelk latte, natuurlijk, en Je t’aime moi non plus op de achtergrond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.