ColumnArnon Grunberg

We mogen geen ‘brand!’ roepen in een volle bioscoop

Moraal is een correctie op het recht van de sterkste. Dat mag een indicatie zijn dat moraal over macht gaat, Nietzsche en de socioloog Goudsblom hebben daar bijvoorbeeld op gewezen, maar moraal is niet zomaar een wapen waarmee machtsstrijd wordt geleverd.

De afspraken die zijn gemaakt om betrekkelijk vreedzaam met elkaar te leven zijn morele afspraken. Hoe wankel die moraal is, blijkt uit het feit dat de staat met zijn monopolie op geweld die gedragsregels moet afdwingen. Ik noem die belangrijkste afspraken even: respect voor andermans eigendom, de burger heeft behalve slaan op de billen van het eigen kind en de eigen partner – mits met toestemming – nauwelijks recht op het uitoefenen van geweld, de mondige burger mag niet alles zeggen, hij mag bijvoorbeeld niet ‘brand!’ roepen in een volle bioscoop, tenzij er echt brand is. En gelijkheid voor de wet.

Het wapen van de moraal is speciaal, omdat er brede overeenstemming bestaat dat bepaalde gedragingen onwenselijk zijn.

Effectieve moraal is universeel, want waar twee verschillende moraliteiten bestaan, zal de ene moraal vroeg of laat een machtsstrijd aangaan met de andere, die niet beslist zal worden met argumenten maar met min of meer conventionele wapens.

Waar alles echter een kwestie van moraal wordt, wat men eet, hoe men zich kleedt, waarin men gelooft, dreigt de moraal zijn status als uniek wapen te verliezen. Wat blijft is vulgaire machtsstrijd, die niet zo genoemd wenst te worden. Cultuur, naast al het andere, is ook het vermommen van machtsstrijd.

De dood van God, weten we, bleek een zeer lokale aangelegenheid.

Nu dreigt de moraal te sterven, want waar men voortdurend in naam van het betere macht wenst uit te oefenen over de medemens dreigt een dagelijkse strijd van vrijwel iedereen tegen vrijwel iedereen, waarbij de zelfgenoegzaamheid van de sterkste vervangen is door de zelfgenoegzaamheid van de deugdzaamste.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden