'We moeten weer meer naar Frankrijk kijken'

Een toenadering tot Frankrijk kan eraan bijdragen dat Nederland uit zijn Europees isolement geraakt, betoogt Frans Timmermans.

© ANP De Franse president Sarkozy op zijn fiets. Beeld
© ANP De Franse president Sarkozy op zijn fiets.

Volgens Alain Peyrefitte, minister onder De Gaulle, heeft de generaal eens tegen hem gezegd: 'Wat ik probeer te doen, is een synthese tot stand te brengen tussen de monarchie en de Republiek.' Peyrefitte vroeg: 'Dus u wilt een monarchistische republiek?' De Gaulle antwoordde: 'Nee, ik wil een republikeinse monarchie.' In een paar woorden wordt zo de Vijfde Republiek, het geesteskind van De Gaulle, neergezet. Ook wordt meteen duidelijk waarom Frankrijk en Nederland in de loop van de afgelopen 400 jaar zo vaak tegenpolen waren. Is Nederland uiteindelijk niet de meest republikeinse van alle monarchieën?

Onverdeelde aandacht
Wij bevinden ons in de drie weken dat Frankrijk de onverdeelde aandacht van een deel der Bataafse natie heeft. Vanwege de Tour en vanwege de vele vakantiegangers. Middenin die Tour valt ook nog eens de Nationale Feestdag, quatorze juillet, een van de weinige buitenlandse nationale feestdagen die een permanente plaats in het Nederlandse bewustzijn hebben ingenomen.

Verder verschijnt Frankrijk niet zo vaak op ons nationale radarscherm. Af en toe stuitert het overactieve staatshoofd voorbij, omdat hij weer eens forse taal heeft gebezigd, omdat zijn glamour-echtgenote zwanger blijkt te zijn of omdat hij heeft besloten een dictator aan te pakken volgens het adagium van Karel Doorman: 'Ik val aan, wie volgt mij'.

Invloed Franse cultuur
Maar wat weten wij verder nog van Frankrijk? De tijden dat de Franse cultuur ons overspoelde en sterk beïnvloedde, liggen ver achter ons. Frans wordt steeds minder en steeds slechter gesproken. Hoe maatschappij, economie, cultuur en wetenschap zich in de afgelopen twintig jaar hebben ontwikkeld, is ons niet geworden. Natuurlijk vallen ons wel zaken op die onze (voor-) oordelen over de Galliërs bevestigen, zoals de 30 cm van DSK of de 1.000 decibel van Marine Le Pen.

Wij zouden er goed aan doen, puur uit eigenbelang, weer eens wat beter naar Frankrijk te kijken. Zijn het Franse en het Nederlandse maatschappelijke pessimisme vergelijkbaar of juist fundamenteel verschillend? Hoe gaan de Fransen om met de multiculturele samenleving, die ook daar volgens de meeste politici als 'mislukt' geldt, maar desondanks gewoon bestaat? En waar hoort Frankrijk eigenlijk bij, in Europa? Onder de knoflookgrens, zeker, maar ook bij Zuid-Europa?

Pessimistisch
In april omschreef The Economist Frankrijk als 'geen gelukkig land'. Fransen zijn pessimistisch over hun samenleving en over de toekomst en hebben een hekel aan politici, de euro, de globalisering, de islam en de bankiers. Maar, zo analyseert het Britse blad, Frankrijk staat er een stuk beter voor dan de Fransen denken. De economische dynamiek is groter dan verwacht: nummer 3 op de lijst van landen waar het buitenland direct in investeert en hoog op de lijsten van nieuwe, innovatieve bedrijvigheid. Bijna ongemerkt heeft Frankrijk een economische transformatie ondergaan die het in een relatief gunstige uitgangspositie brengt voor de onontkoombare omschakeling naar duurzaamheid.

Zijn economische kwetsbaarheid ligt aan de zuidgrens. Franse banken worden relatief sterk geraakt door de crises in de zuidelijke eurolanden. Vandaar ook de politieke heroriëntatie op de budgettaire en economische politiek van Noord-Europese landen, Duitsland voorop.

Onmisbare schakel
Het verbaast mij dat hier politiek niet veel meer op wordt ingespeeld, door nadrukkelijker samenwerking te zoeken. De Nederlandse liefde voor het rondtoeteren van ons eigen gelijk, doet de kans dat je dat gelijk niet alleen hebt, maar ook krijgt heel veel kwaad. Vroeger vooral in Franse ogen, snel geïrriteerd over Bataafse gelijkhebberigheid, nu in heel Europa. Een toenadering tot Frankrijk kan helpen Nederland uit het groeiende Europese isolement te halen. Bovendien is Frankrijk een onmisbare schakel tussen Noord en Zuid, dus onmisbaar in het zoeken van een duurzame oplossing voor onze collectieve schuldenprobleem, waarachter trouwens het veel grotere probleem schuilgaat van een zieltogend sociaal contract in de Europese samenlevingen.

Om het met Gallisch pathos te brengen: Frankrijk en Nederland worstelen beide ook met wat ze zijn of, beter, met wat ze willen worden. De socialistische en humanistische traditie van het Franse Volksfront, een vorm van radicalisme, vervuld van een gevoel voor traditie en tegelijkertijd met verlangen naar een betere toekomst, voerde in Frankrijk lang de boventoon.

Moderne impuls
Van Sarkozy werd alom verwacht dat hij deze traditie een moderne impuls zou geven, maar helaas heeft hij met haar gebroken. Rancuneus, middelmatig en enigszins vulgair, leunend op plat populisme, doet hij er alles aan om met de humanistische traditie van Frankrijk te breken. Het 'eeuwige en christelijke Frankrijk' ; de 'herwaardering' van het kolonialisme; het relativeren van racisme; allemaal aanzetten tot een reactionaire tegenaanval op de republikeinse verworvenheden.

Om aan de macht te kunnen blijven, is Sarkozy bereid te breken met de basis van de Vijfde Republiek: een balans tussen het 'monarchistische' en 'republikeinse' Frankrijk. Hij zal daarmee de samenleving splijten en de kans op een vernieuwd 'sociaal contract' zeker verspelen.

Toekomst
Slechts 15 procent van de Fransen gelooft dat het hun morgen beter zal vergaan dan vandaag. Ook in Nederland huldigen velen dit impliciete achteruitgangsgeloof. Het is logisch dat tradities gebaseerd op het streven naar een betere toekomst dan onder druk staan. In beide landen wordt daarop ingespeeld door een verleden te koesteren dat nooit was, om zo een toekomst te voorspellen die nooit zal zijn.

Deze reactionaire tendens kent overeenkomsten en verschillen tussen Nederland en Frankrijk. Het zou geen kwaad kunnen als politiek, wetenschap en journalistiek eens wat meer aandacht aan die overeenkomsten, maar vooral aan de verschillen zouden schenken. Er is immers geen helderder zelfinzicht dan dat verkregen door de ogen van een ander.

Frans Timmermans is lid van de PvdA-fractie in de Tweede Kamer. Van 2007 tot 2010 was hij staatssecretaris van Europese Zaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden