Opinie Collateral damage

We moeten terug naar oude oorlogsprincipes om collateral damage te beperken

MH17, PS752 en Hawija. Wat blijft er over van de afspraak dat burgers in een oorlog worden ontzien?

Beeld van de bezittingen van de inzittenden van de vliegtuigcrash in Iran, waarbij iedereen om het leven kwam. Beeld EPA

Het neerhalen van vlucht MH17in 2014 en recent vlucht PS752 van Ukraine International Airlines, het bombardement van de Nederlandse luchtmacht op de Iraakse stad Hawija in 2015: het zijn voorbeelden van oorlogsacties met vooral burgerslachtoffer. Huib Modderkolk vermeldt in zijn boek Het is oorlog maar niemand die het ziet dat sinds 2004 bij vooral Amerikaanse aanvallen met onbemande vliegtuigjes tussen 800 en 1.700 burgerdoden zijn gevallen. Het aloude volkenrechtelijke en ethische beginsel dat in tijden van oorlog onderscheid gemaakt dient te worden tussen militairen (combattanten) en burgers (non-combattanten) lijkt alle betekenis te hebben verloren.

Ter verklaring van de burgerslachtoffers zijn er vooral twee redeneringen. De eerste is dat het een vergissing betreft. Na enkele dagen van ontkenning was dit de verklaring van Iran voor het neerhalen van vlucht PS752. De Russen hebben na ruim vijf jaar nog niet het lef en fatsoen gehad om eenzelfde verklaring af te leggen over MH17. Een tweede verklaring beroept zich op onbedoelde nevenschade. Dit speelt bij het bombardement op Hawija. De aanval was gericht op IS, maar helaas vielen daarbij ook meer dan 70 burgerslachtoffers.

Het optreden van collateral damage wordt steeds meer als onvermijdelijk, en daarmee ook als acceptabel, gezien. We nemen daarmee steeds meer afstand van het non-combattantenbeginsel, een principe dat een belangrijke rol heeft gespeeld in zowel de eeuwenoude morele traditie van de rechtvaardige oorlog als in het humanitair oorlogsrecht (de conventies van Genève). Het Internationale Rode Kruis zegt hierover dat deze conventies de belangrijkste regels bevatten om de barbarij van de oorlog te beperken.

Loopgraven

De moderne oorlogvoering is een andere dan die van 75, 150 of 300 jaar geleden. Massale tegenover elkaar opgestelde legers behoren tot het verleden. Wie denkt aan de loopgraven van de WOI kan daar alleen maar blij mee zijn. Maar het roept wel de vraag op in hoeverre het non-combattantenbeginsel nog relevant is. Zo is het een noodzakelijke voorwaarde, dat duidelijk is wie wel en wie geen combattant is. In een tijd van terroristen, guerrillastrijders en kindsoldaten is dat geen uitgemaakte zaak. Gevolg is soms dat alle mannen (zoals in Srebrenica) voor het gemak maar als (potentiële) combattant werden beschouwd.

En er zijn de militair-technologische ontwikkelingen. Massavernietigingswapens ondermijnen per definitie het onderscheid tussen combattanten en niet-combattanten. Wederzijds verzekerde vernietiging werd de basis van het nucleaire afschrikkingsdenken.

Oorlog voeren op grote afstand werd mogelijk: militairen vuren vanuit de woestijn in Nevada drones af op doelen in Syrië of Irak. Weliswaar kan dat met steeds grotere precisie, maar dat garandeert geenszins dat er geen collateral damage optreedt. Een reden daarvoor is dat infrastructurele voorzieningen (bruggen, luchthavens, snelwegen) vaak worden gezien als militair relevante doelen. Daar bevinden zich veel burgers. In dit soort situaties rijst de vraag hoe onbedoeld de ‘onbedoelde’ nevenschade dan nog is. De filosoof Michael Walzer stelde in zijn klassieker Just and Unjust Wars dat in dergelijke gevallen collateral damage niet valt te rechtvaardigen.

Vanuit zowel ethisch als juridisch perspectief is een hernieuwde naleving van het non-combattantenbeginsel noodzakelijk. Want het principe is onveranderd: mensen die niet deelnemen aan een oorlog dienen behoed te worden voor oorlogsgeweld, of het nu kinderen, krijgsgevangenen of vliegtuigpassagiers betreft.

Koos van der Bruggen is politicoloog en ethicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden