ESSAYHOE OVERLEVEN WE EEN PANDEMIE?

‘We moeten onze vrijheid deels opgeven, anders wacht ons het lot van de dodo’

De mensheid is evolutionair gezien slecht uitgerust tegen pandemieën als het coronavirus. Willen we als soort overleven, dan moeten boven onze natuurlijke neigingen uitstijgen, betoogt hoogleraar evolutionaire psychologie Mark van Vugt.

Wijkagenten controleren met het mooie weer extra goed of mensen zich houden aan de maatregelen.Beeld ANP

Toen de Spaanse griep zich in 1918 over de aardbol verspreidde, zag de wereld er anders uit. De wetenschap van infectieziekten stond in de kinderschoenen: bij de eerste golf dachten wetenschappers nog dat een bacteriële infectie de ziekte veroorzaakte. Zo kon het dat massabijeenkomsten bleven plaatsvinden in kerken en op pleinen, terwijl de lijken zich opstapelden. 

Er was geen radio, tv of internet, dus was er nauwelijks informatie beschikbaar over hoe deze ziekte zich gedroeg. Bovendien woedde er een wereldoorlog en hadden de partijen er belang bij slecht nieuws voor zich te houden om de moraal van hun troepen niet te ondermijnen. 

Toen na drie venijnige golven de Spaanse griep in 1920 eindelijk was uitgeraasd, waren er wereldwijd naar schatting 50 miljoen mensen aan bezweken. De ziekte was daarmee dodelijker dan de Eerste Wereldoorlog.

Luister ook onze wetenschapspodcast met Mark van Vugt, over de psychologie van een pandemie. 

Beter georganiseerd

Gelukkig is de wereld nu een stuk beter georganiseerd om pandemieën, zoals covid-19, het hoofd te bieden. De wetenschappelijke kennis over infectieziekten is sterk gegroeid en verspreidt zich soms sneller dan het virus zelf over de wereld. In enkele maanden tijd zijn hierdoor overal op aarde ongeveer dezelfde maatregelen genomen: testen, social distancing en quarantaine. 

We bevinden ons dus in een goede positie om een mondiale ramp te voorkomen, maar er is een keerzijde. Vanwege dezelfde globalisering liggen pandemieën altijd op de loer. Ze kunnen zelfs het voortbestaan van onze soort bedreigen.

De mens is biologisch gezien namelijk niet toegerust op pandemieën. Dat komt omdat deze dreiging op een evolutionaire tijdsschaal gezien nieuw voor ons is. De succesvolle aanpak van een pandemie als covid-19 moeten we daarom niet zoeken in onze biologie, maar in ons gedrag en onze cultuur.

Mismatch

De theorie van de evolutionaire mismatch kan hierbij helpen. Mismatch treedt op wanneer soorten met nieuwe omstandigheden te maken krijgen waartegen ze niet bestand zijn. Denk aan de dodo’s van Mauritius, die bij gebrek aan natuurlijke vijanden op het eiland het vermogen om te vliegen waren kwijtgeraakt. 

Dit was geen probleem, totdat schepen uit Europa in de zestiende eeuw het eiland aandeden, de vogels niet konden wegvliegen van de nieuwe gevaren en uitstierven. Overkomt onze soort, Homo sapiens, hetzelfde als de dodo door het nieuwe gevaar van pandemieën?

Natuurlijk worden onze voorouders al miljoenen jaren lang blootgesteld aan bacillen en virussen. Alleen was de wereld toen erg dunbevolkt: tot de landbouwrevolutie van 12 duizend jaar geleden woonden er ongeveer 6 miljoen mensen op de hele aardbol. Virussen konden zich dus moeilijk verspreiden. 

Na de introductie van de landbouw gingen mensen graan verbouwen en dieren houden, en menselijke populaties explodeerden wereldwijd. Deze evolutionair gezien nieuwe omgeving bood microben de kans om zich razendsnel voort te planten en daarmee steeds krachtiger en dodelijker te worden. 

Op een kluitje

De pest, cholera, tyfus, polio, tuberculose en influenza verschenen op plekken waar mensen met elkaar op een kluitje leefden onder gebrekkige hygiënische omstandigheden. Zo heeft het huidige coronavirus zich ook kunnen nestelen in de populatie. De evolutie beschermt de mens onvoldoende tegen deze nieuwe infectieziekten. Pas als we dat snappen, kunnen we adequate oplossingen bedenken. 

Om infectieziektes tegen te gaan, hebben we niet alleen een fysiek immuunsysteem, dat antilichamen aanmaakt tegen indringers, maar ook een psychologisch immuunsysteem. Dingen die we associëren met ziektes, zoals een hondendrol of beschimmelde boterham, wekken walging op, wat als voornaamste functie heeft om besmettingen te voorkomen. Onderzoek toont aan dat mensen die vies ruiken of een ongezonde indruk maken, bijvoorbeeld door veel te hoesten en niesen, ook gevoelens van walging opwekken en worden gemeden. 

Het mismatchprobleem met dit nieuwe virus is dat geïnfecteerde mensen al besmettelijk kunnen zijn zonder dat ze duidelijke symptomen vertonen. Ons psychologische immuunsysteem wordt niet geactiveerd en daarmee lopen we het risico om besmet te raken. 

Om deze onzichtbare vijand het hoofd te bieden, zouden we er goed aan doen om onszelf aan te leren te walgen wanneer we ons in een risicosituatie bevinden. Beeld je bijvoorbeeld in dat er poep op een deurklink zit van een openbaar gebouw. Of walg van iemand die te dichtbij komt. Pleinvrees en smetvrees zijn extreme vormen van nuttige reacties die geëvolueerd zijn om besmettingsrisico’s te voorkomen.

Sociale instincten

Een tweede mismatch tijdens deze pandemie is dat we onze natuurlijke sociale instincten moeten uitschakelen. Zoals elke sociale diersoort zoeken we steun bij elkaar als zich een externe bedreiging aandient. We zeggen niet voor niets: ‘Misery loves company.’ 

Alleen is elkaars gezelschap opzoeken geen functionele reactie tegen een virusziekte, en hulp bieden kan ronduit gevaarlijk zijn. Onze dierbaren moeten we op afstand houden, vooral als ze kwetsbaar zijn.

Om met deze mismatch om te gaan, moeten we boven onze menselijke natuur uitstijgen. We kunnen wel virtueel steun zoeken bij elkaar, bijvoorbeeld telefonisch of met een videogesprek. Onderzoek laat zien dat mensen die virtueel contact hebben met anderen zich positiever en minder eenzaam voelen. Ook een alternatief label voor het gewenste gedrag kan helpen. Laten we social distancing vanaf nu distant socializing noemen. Dat klinkt een stuk aangenamer.

Leiders

Deze pandemie levert ook mismatch op in het gedrag van leiders. Bij een dreiging van buitenaf, zoals oorlogsgevaar, zoeken we bescherming achter een dominante, agressieve, autoritaire leider. Maar is zo’n oorlogsleider ook het effectiefst om een pandemie te lijf te gaan? 

Politiek leiders die adviezen volgen van experts met verstand van zaken – de zorgexperts, medici en wetenschappers – bewijzen hun volgers een grote dienst. Leiders die oorlogstaal uitslaan en de pandemie vooral zien als een aanval op hun land (Trump), zijn minder bereid om externe hulp en adviezen te accepteren. Ook zijn ze minder snel geneigd om negatieve informatie te delen, waardoor de ernst van de situatie niet op tijd wordt onderkend. Uiteindelijk zullen deze leiders bij de stembus worden afgerekend op de beslissingen die ze genomen hebben tijdens deze crisis.

Ook de gigantische stroom van informatie over deze pandemie levert mismatch op. In de kleine, familiaire gemeenschappen van onze voorouders was het van levensbelang om kennis over een onbekend gevaar zo snel mogelijk te delen. Er was een gemeenschappelijk belang, dus was er geen aanleiding om valse informatie te verspreiden. 

Nu gaat er een enorme hoeveelheid informatie rond via reguliere en sociale media, zonder dat iedereen de tijd neemt om de berichten te checken. Dat biedt schadelijke desinformatie de kans zich te verspreiden. Zo overleden er in Iran driehonderd mensen door het drinken van methanol, omdat ze hadden vernomen dat alcohol weerstand biedt tegen het virus. 

Sociale mismatch

Ten slotte hebben we tijdens deze pandemie te maken met een sociale mismatch. Bij een externe dreiging hebben we de instinctieve reflex om onze groepsgrenzen te sluiten voor buitenstaanders. Uit ons onderzoek blijkt dat mensen negatiever staan tegenover immigranten uit gebieden waar infectieziektes heersen.

We zien nu ook dat de xenofobie en het nationalisme toenemen en dat de steun voor de globalisering, de EU en de euro afneemt. De pandemie zet de internationale solidariteit onder druk en dat werkt het belang van Nederland waarschijnlijk tegen. Internationale samenwerking is dringend nodig om uit deze crisis te geraken, bijvoorbeeld voor het delen van mondmaskers en ic-bedden en het stimuleren van internationale handel.

Beter dan toe te geven aan onze natuurlijke neigingen, is het nu verstandiger om boven onze menselijke natuur uit te stijgen. Daarom ligt de oplossing in culturele aanpassingen. Onderzoek laat zien dat landen die historisch meer met infectieziektes zijn geconfronteerd, sterkere sociale normen hebben ontwikkeld en afwijkend gedrag minder makkelijk tolereren. In een land als China is het asociaal als je zonder mondkapje de straat opgaat wanneer je je een beetje ziek voelt. 

Eigenbelang

Ook is er in landen met een meer gesloten cultuur een sterkere voorkeur voor directief leiderschap en accepteert men dat het collectieve belang het eigenbelang soms overstijgt, bijvoorbeeld in het delen van privacygevoelige informatie over besmette personen.

Al willen we geen China-aan-de-Noordzee worden, het is verstandig dat we ons gedrag en onze normen aanpassen in het licht van nieuwe pandemische gevaren. Misschien moeten we als samenleving iets minder open worden, zelfs al gaat dat ten koste van onze creativiteit, ons innovatievermogen en ondernemerschap. 

Als we ons niet helemaal lekker voelen, kunnen we misschien beter thuisblijven en een dagje online werken of onderwijs volgen. Als we hoesten en niezen en toch willen reizen of een evenement willen bezoeken, waarom dragen we dan geen mondkapje? En waarom zouden we vreemden nog langer uitbundig begroeten met een stevige handdruk of de traditionele Nederlandse drie kussen, terwijl een glimlach volstaat? 

De paradox van deze pandemie is dat we een beetje vrijheid op moeten geven om onze vrijheid en gezondheid te behouden. Anders wacht ons het lot van de dodo.

Mark van Vugt is hoogleraar evolutionaire psychologie en organisatiepsychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij is ook verbonden aan de Universiteit van Oxford. 

Hoogleraar evolutionaire psychologie Mark van Vugt.Beeld Peter Valckx
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden