We moeten een triomf van het patriottisme vrezen

De geschiedenis herhaalt zich weliswaar niet op dezelfde wijze, maar herhaalt zich desalniettemin wel.

Man met 'Bikers for Trump'-T-shirt op de dag van de inauguratie van Trump, 20 januari. Beeld EPA

'De geschiedenis herhaalt zich voortdurend, maar nooit op dezelfde wijze', zo luidt een gezegde dat nog net geen cliché is geworden. We leven in een tijd van permanente verandering en daar past geen opvatting bij volgens welke alles hetzelfde blijft.

Toch roept een willekeurige dag in de berichtgeving van de Volkskrant al snel historische parallellen op. Op 18 januari lezen we dat een plukje onbewoond eiland ten westen van Madagaskar met een omvang van slechts een vierkante kilometer in Franse handen blijft.

'Dankzij de uitzonderlijke mobilisatie van patriotten in het hele land', aldus het Front National, werd voorkomen dat een verdrag dat de gedeeltelijke bestuursoverdracht aan Mauritius moest regelen door het Franse parlement werd geratificeerd. Binnen een paar dagen hadden tienduizend 'patriotten' een internetpetitie met deze strekking ondertekend.

Otto Holman is als politicoloog verbonden aan de Universiteit van Amsterdam.

Diezelfde dag wordt ons door de krant medegedeeld dat mogelijk al 200 duizend motorfanaten zich hebben verenigd in een club genaamd 'bikers for Trump'. Al tijdens Trumps campagne had deze 'muur van vlees' als ordedienst gefungeerd, met name gericht tegen anti-Trumpbetogers.

De vergelijking met de Sturmabteilung uit andere tijden (de verleiding is te groot: Stoßtrump) dringt zich op, maar krijgt pas echt couleur locale in het derde artikel uit de Volkskrant van die donderdag. Daarin wordt verslag gedaan van de toespraak van AfD-lid Björn Höcke. Hij noemt het Holocaustmonument in Berlijn 'een schande' en het Duitse herdenken 'verwerpelijk'.

Het publiek, dat zich toepasselijk genoeg heeft verzameld in een Bierkeller, reageert enthousiast. Een deel van de aanwezige patriotten scandeert de leuze 'wir sind das Volk', dezelfde woorden als waarmee Geert Wilders zijn toespraak in Dresden op 13 april 2015 afsloot.

Pattriotisme

De overeenkomst is patriottisme. Deze aanduiding heeft de laatste tijd een enorme vlucht genomen. Een enkele politicus in Nederland ter linkerzijde gebruikt het woord in de samenvoeging van sociaal en nationalisme (als progressief patriottisme), maar het zijn toch vooral extreemrechtse populisten die met opmerkelijk veel succes appelleren aan de vaderlandsliefde onder burgers.

Het blijkt dat deze bewegingen de tijdgeest beter hebben begrepen. In die zin komt een geheel andere historische vergelijking naar boven: die van de Russische revolutie. In de roman Nacht in de middag van Arthur Koestler verwoordt Roebasjov, gevangene van het stalinisme, het mechanisme op heldere wijze. 'Maar wij waren in de diepten afgedaald, in de vormloze anonieme massa's, die altijd al het wezen van de geschiedenis hebben gevormd; en wij waren de eersten die de wetmatigheden van de bewegingen ervan ontdekten. (...) Wij wisten meer over het mensdom dan ooit eerder iemand wist; daardoor slaagde onze revolutie. En nu hebben jullie het allemaal weer begraven.'

De laatste zin slaat op het apocalyptische moment van elke revolutie. Het 'wij' wordt doodgemaakt, de massa's teleurgesteld en het leven herneemt zijn normale loop. Maar voor het zover komt, moeten we eerst nog de triomf van het patriottisme als revolutie van rechts doorstaan.

Daar lijkt geen ontkomen meer aan. We hoeven er maar een andere schrijver uit de eerste helft van de vorige eeuw - Stefan Zweig en zijn De wereld van gisteren - op na te lezen om te weten dat het patriottisme zich razendsnel kan verspreiden en verdiepen. Timothy Garton Ash spreekt van een nieuw tijdperk van 'elkaar versterkend nationalisme' en te vrezen valt dat hij gelijk heeft.

De politici van het 'redelijke midden' die nu meegaan in de gemakzuchtige kritiek op de uitwassen van Europese samenwerking, zouden zich moeten realiseren dat de geschiedenis zich weliswaar niet herhaalt op dezelfde wijze, maar zich desalniettemin nog wel herhaalt. Met alle mogelijke gevolgen van dien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden