Hoogleraar  informatiemanagement Rik Maes

180 graden Rik Maes

‘We moeten de wanden tussen school en de buitenwereld meer opheffen’

Hoogleraar informatiemanagement Rik Maes Beeld Ivo van der Bent

Hoogleraar informatiemanagement Rik Maes (68) veranderde van mening over onderwijs.

Oude standpunt

‘Leren doen we vooral op school. En dat horen we in een vast stramien te doen: met een vaste indeling van vakken en studenten die allemaal hetzelfde programma volgen. Bij leren staan kennisverwerving en -overdracht centraal. Vanuit deze grondgedachte van het ­lager, middelbaar en hoger onderwijs, die uit de 19de eeuw dateert, heb ik ook ­altijd onderwijs gevolgd en gegeven.’

Het kantelpunt

‘Ik ging geleidelijk anders kijken naar ­leren en onderwijs, dat begon toen ik aan de slag ging als hoogleraar bij de Universiteit van Amsterdam. Ik merkte dat ik veel leerde van mijn studenten, bijvoorbeeld dat zorgvuldig reflecteren op wat je aangeleerd krijgt een integraal onderdeel van echt leren is. Professioneel leren en persoonlijke ontwikkeling gaan hand in hand. Daarna ben ik bijzonder hoogleraar geweest in Nijmegen, waarmee ik na een paar jaar stopte. Universitair onderwijs zit ingekaderd in procedures en regeltjes. Je moet dit, je moet dat en je wordt beoordeeld op ­publicaties die door zo goed als niemand gelezen worden.

‘Vooral de digitale transformatie van de maatschappij is recentelijk van invloed geweest op hoe ik naar het onderwijs kijk. Wat doet technologie eigenlijk met ons: onze maatschappij, organisaties en personen digitaliseren wel, maar transformeren we ook? Ik denk dat dat veel te weinig het geval is.’

Nieuwe standpunt

‘Je leert veel meer buiten school dan op school zelf, dat is ontzettend verschoven. We moeten de grenzen tussen school en de buitenwereld meer opheffen. Scholen doen nog steeds te veel alsof je alles daar leert, daarin mogen ze bescheidener zijn. Mijn kleindochter van 7 heeft vrijwel geen Engels op school gekregen, maar verstaat al een behoorlijk woordje. En als ik terugdenk aan mijn eigen tijd als middelbare scholier, dan heb ik eigenlijk veel meer geleerd op het voetbalveld dan in de klas, zoals sociale vaardigheden en accepteren dat je ergens niet zo goed in bent. Allemaal kennis en vaardigheden die ons helpen in een complexe wereld overeind te blijven.

‘Het is prettig om vastigheid te ­hebben, maar de wereld verandert. De mentaliteitsverandering in zowel het onderwijs als de maatschappij blijft uit: we kijken vooral achteruit. We proberen dingen te ver­beteren die er al zijn, maar dan zie je over het hoofd wat er mogelijk is met de nieuwe technologie. We ­moeten leren om voorbereid te zijn op het onverwachte. Misschien moeten we klassen wel afschaffen en een individueler traject mogelijk ­maken, zoals je ­bijvoorbeeld ziet bij montessori­scholen.

‘We denken erg in schema’s: het ­onderwijs denkt in aparte studies, ­bedrijven in aparte ­afdelingen en de ­regering in aparte ­ministeries met een aparte verantwoordelijkheid. Dat soort opsplitsingen van de wereld zijn desastreus, problemen spelen zich altijd af op raakvlakken daartussen. We moeten dan ook, zowel in onderwijs als meer in het algemeen, af van die focus op eenzijdige kennisoverdracht. In plaats daarvan moeten we meer richting ­participatie, samen leren door samen te werken. Bij beroepsonderwijs doen we vooral, bij hoger ­onderwijs denken we en bij kunstonderwijs voelen we. Maar waarom is er bijvoorbeeld nauwelijks kunstzinnigheid in het wetenschappelijk onderwijs? ­Zoals dichter en psychiater Rutger Kopland zei: poëzie en wetenschap houden zich beide bezig met het zoeken naar het onbekende.

‘We moeten leren omgaan met taaie vraagstukken waar geen eenduidige ­op­lossing voor is. We moeten vragen gaan stellen als ‘waarom?’ en ‘waartoe?’ in plaats van ‘wat?’ en ‘hoe?’. Denk ­bijvoorbeeld aan de huidige economieopleidingen, waarin we deze wezens­vragen veel te weinig stellen en, zo blijkt uit het ­recente verleden, eigenlijk te veel en te vaak crooks opleiden.’

Het effect

‘Ik noem mezelf liever ‘hoogleerling’ in plaats van hoogleraar, dat geeft wel een beetje weer hoe ik in de wereld wil staan. De filosoof Richard Rorty zegt het mooi: er ontstaat een grote vrijheid in jezelf als je niet altijd gelijk hoeft te hebben.

‘Ik heb een eigen academie opgericht, waar we het net even anders doen. We bieden programma’s met ontwerpers, ­filosofen en ­kunstenaars aan aan bedrijven en organisaties. De focus ligt daarin op ‘verschilligheid’: dat slaat op ­diversiteit, maar ook op iets met een warm hart doen.

Organisaties vergeten vaak de creativiteit van hun mensen aan te boren, daar begint het eigenlijk mee. Ik zie in mijn werk dat zelfs bij de meest bureaucratische organisaties initiatieven gestoeld op samenwerking en persoonlijke ­betrokkenheid tot grootschalige veranderingen kunnen leiden. Verandering moet vanuit de mensen komen, dat geldt ook voor het onderwijs, en daarin is meer mogelijk dan men meestal denkt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden