Opinie nieuw perspectief Nederland

We hebben een nieuw ‘sociaal contract’ nodig

Om onrust in de samenleving te beteugelen en stappen vooruit te zetten heeft Nederland een nieuw perspectief nodig, betogen Kim Putters en Feike Sijbesma, in 2019 volgens de Volkskrant Top 200 de meest invloedrijke personen van ons land.

Na de Boeren nu de Bouw, protest op het Malieveld. Het was koud op het Malieveld, maar de meeste demonstranten voelde zich een vreemde eend in de bijt. Beeld Guus Dubbelman

In Frankrijk staan de gele hesjes al een jaar op straat, het Verenigd Koninkrijk scheidt zich af van de EU en de VS, Brazilië en andere landen benadrukken krachtiger hun eigenbelang. Maatschappelijke zorgen en onvrede zijn er ook in Nederland. We kennen het boerenprotest, boze bouwers, lerarenstakingen en de zondagsdiensten in ziekenhuizen.

Toch constateert het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) dat het aanhoudend goed gaat met onze welvaart. We scoren gemiddeld hoog op internationale indexen. Wat is er aan de hand?

Geluk en ongemak

Onze sterke kennisinfrastructuur en ondernemingsgeest hebben een hoge kwaliteit van leven gegeven. Nederlanders behoren gemiddeld tot de rijkste, innovatiefste, welvarendste en gelukkigste mensen ter wereld. Maar niemand is gemiddeld. Academici en hbo’ers leven gemiddeld langer, zagen hun inkomen relatief harder stijgen, hebben meer werkzekerheid en meer vertrouwen in de politiek en bedrijven dan mbo’ers of anders geschoolden. De laatsten staan ook kritischer tegenover klimaatmaatregelen en handelsverdragen en vinden lastiger de weg in de systemen die we hebben gecreëerd. De recente gebeurtenissen bij de Belastingdienst laten zien dat burgers ook door de systemen worden tegengewerkt. Deze verschillen zorgen voor ongemak, en soms boosheid. Dit heeft zijn weerslag op onze politiek.

De globalisering heeft voor miljoenen Nederlanders meer welvaart gebracht. Maar niet voor iedereen, en niet iedereen ervaart de globalisering als een verbetering van de welvaart. Daardoor nemen tegenstellingen toe.

Ons wat wij hier noemen ‘sociaal contract’ zou vertrouwen moeten geven in het creëren van vooruitgang en welvaart voor allen. Maar ook in innovatiekracht, gebalanceerde sociale verhoudingen, bescherming en gelijke kansen, evenwichtige rechten en plichten en inspraak in bedrijven, instellingen en in de politiek. Een samenleving waarin iedereen meetelt en kan meedoen. Als overheid en bedrijfsleven daarin tekortschieten, krijgen mensen een verweesd gevoel. Dit voedt het ongenoegen. Ook in ­Nederland. Dit kan een onaangename veenbrand worden.

Leerlingen van ROC Zadkine College. Beeld Marcel van den Bergh

Voorhoede

Het is echter niet ‘de elite’ versus ‘de rest’. Er is een voorhoede nodig die de weg wijst. Van de elite mag worden verwacht dat ze breder kijkt naar economische groei, namelijk wat het ­betekent voor bijvoorbeeld sociale ­samenhang en milieu. Waardecreatie is multidimensionaal, vanuit een economisch, sociaal en ecologisch perspectief. Een ‘sociaal contract’ biedt daarbij een basis voor economische, ecologische en maatschappelijke vooruitgang, en tegelijkertijd een sociale basis waardoor niemand buiten de boot hoeft te vallen.

Vakmensen met een mbo-diploma zagen de waardering voor hun werk in geld, baankansen en sociale status minder stijgen dan academici. Of vinden geen betaalbare woningen in steden waar ze verwacht worden te werken. Om- en bijscholing moet voor mbo’ers aantrekkelijker worden. Op de werkvloer veranderen technieken en benodigde vaardigheden immers razendsnel. Er is een omvattende aanpak nodig om de scheidslijnen in onze samenleving te beteugelen, want ons land staat stil zonder deze mensen en beroepen, in bedrijven, fabrieken, scholen en hulpverlenende instanties. Hetzelfde kan opgaan voor groepen jongeren of ­ouderen, mensen een migratie-achtergrond, of beperkingen vanwege gezondheid of anderszins.

Werk draait niet alleen om inkomen, ook om zingeving en het leveren van een bijdrage aan de samenleving, om duurzame inzetbaarheid en de zekerheid dat werkgevers en overheid je helpen als functies en bedrijfstakken verdwijnen of veranderen. Boeren, leraren, zorgpersoneel of ondernemers herkennen zich niet altijd in hun politieke vertegenwoordigers. Een bredere inbreng vanuit de samenleving wat mensen belangrijk vinden in zorg, zekerheid en toekomstig werk, bijvoorbeeld via burgerconsultaties, is onmisbaar voor het vertrouwen in onze instituties en hun leiders. Door kramp­achtig vast te houden aan de oude systemen betitelen we boosheid van mensen te snel als onbehagen. Het is vooral een oproep het beter te regelen.

Stal gemaakt van afgedankte Heineken bierkratjes. Met het oog op duurzaamheid heeft varkenshouder Gerrits voor kunststof van gerecyclede Heineken bierkratjes gekozen. Beeld Marcel van den Bergh

Horizon

De Nederland (NL)-2025 beweging, een brede groep van wetenschappers, kunstenaars, ceo’s, sporters en bestuurders van bedrijven die zich samen met groepen burgers inzetten voor een betere toekomst van Nederland, laat zien dat 80 procent hetzelfde wil als het gaat om duurzaam ondernemerschap (NL groeit), iedereen laten leren (NL leert), en een vitalere en duurzamere samenleving (NL vitaal). Nu al leidt dit tot duizenden projecten waarmee met een onbaatzuchtige paying forward-gedachte een gezamenlijke stip op de horizon wordt gezet. Zo komt een beweging op gang waarin iedereen betrokken is. In essentie zijn we het niet zo oneens.

Voor Nederland is een geloofwaardig en betrouwbaar nieuw perspectief nodig. Zodat boeren niet naar het Malieveld hoeven, leraren niet hoeven staken, verpleegkundigen hun werk niet hoeven neerleggen, mantelzorgers niet overbelast raken en werkgevers zich niet in hun schulp hoeven terug te trekken, omdat ze met de nek worden aangekeken.

Wachten op verkiezingen is niet alleen zonde van de tijd, ook ouderwets. Er moet op veel borden tegelijkertijd worden geschaakt en niet alleen door de politiek: een duurzame economie, een inclusievere democratische rechtsstaat, een gebalanceerde verzorgingsstaat en een verantwoorde omgang met het klimaat.

Noem het een samenlevingscontract, een vernieuwd ‘sociaal contract’ dat de realitycheck is voor elk regeerakkoord of bedrijfsplan. Waarin we ons committeren aan de ambitie welvaart te behouden of te laten toenemen, ook voor volgende generaties, en vooruitgang te bereiken door te kiezen voor een duurzamere samenleving met evenwichtige kansen, rechten en inspraak voor allen. Wij willen actief bijdragen. Wie doet er mee?

Kim Putters en Feike Sijbesma waren in 2019 de meest invloedrijke Nederlanders. De directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau en de scheidend bestuursvoorzitter van DSM staan op plek één en twee in de Volkskrant Top 200 – in 2019 voor de veertiende keer samengesteld. Bekijk hier de gehele lijst en ontdek wie in Nederland aan de touwtjes trekken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden