Opinie Democratie

We hebben de verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat nieuwe manieren om informatie te delen niet veranderen in instrumenten van onderdrukking

Open samenlevingen moeten zich weren tegen beïnvloeding door nepnieuws, betogen Nobelprijswinnaar Shirin Ebadi en Christophe Deloire, secretaris-­generaal van Reporters Sans ­Frontières (RSF).

Christophe Deloire en Shirin Ebadi bij een persconferentie in Parijs over een door hen voorgestelde Internationale Verklaring over Informatie en Democratie, 11 september 2018. Beeld Reuters

Op 10 december 1948 nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan, waardoor het inzicht werd gevestigd dat ‘de wil van het volk’ – de democratie – de basis zou moeten vormen van iedere regering. Maar zeventig jaar later verkeren de democratieën van de wereld in gevaar. Na een verviervoudiging van het aantal democratieën tussen het einde van de Tweede Wereldoorlog en het jaar 2000, bevinden we ons nu in een periode van voortdurende politieke achteruitgang. Samenlevingen die ooit een open structuur hadden bewegen zich in de richting van de dictatuur, en in veel landen worden de despotische tendensen sterker.

Vrijheid van meningsuiting is een farce

Deze trends kunnen nog worden gekeerd, maar alleen als we het eens worden over de oorzaken van de ­democratische neergang.

Dat is makkelijker gezegd dan ­gedaan. In haar uit 1967 stammende essay Truth and Politics merkte filosoof Hannah Arendt op dat ‘vrijheid van meningsuiting een farce is, tenzij ­feitelijke informatie gegarandeerd is en de feiten zelf niet worden betwist’. ­Helaas is de farce waarover Arendt het had realiteit geworden.

Iedere democratie die betekenisvol wil zijn, zal er voor moeten zorgen dat haar burgers toegang hebben tot betrouwbare informatie die is geproduceerd in een vrije en pluralistische omgeving. Maar deze voorwaarde wordt meer dan ooit tevoren op de proef gesteld. Over de hele wereld ­kopen oligarchen mediakanalen op om hun belangen te bevorderen en hun invloed te vergroten, terwijl journalisten die verslag doen over zaken als discriminatie en corruptie te maken krijgen met intimidatie, geweld en moord. Hoe kunnen we de vrijheid van meningsuiting onder zulke omstandigheden nog garanderen?

Misleidende informatiejungle

Informatie- en communicatietechnologieën werden verondersteld ons meer vrijheid en niet minder te zullen brengen. Het vroege internet democratiseerde het nieuws, en maakte een einde aan de dominantie van traditionele uitgevers en conglomeraten die op de hand van de regering waren. Maar de aanvankelijke beloften hebben plaatsgemaakt voor een ‘informatiejungle’ waarin roofzuchtige entiteiten met diepe zakken een achteloos publiek om de tuin leiden. Tegenwoordig voeren overheden informatieoorlogen, gebruiken politici de sociale media om leugens rond te bazuinen en distribueren lobbyisten voor het bedrijfsleven met uiterst gemak misleidende inhoud. Uit onderzoek (van MIT) is onlangs gebleken dat nepnieuws zich online sneller verspreidt dan echt nieuws – en vaak zelfs aanzienlijk sneller.

Simpel gezegd: de mondialisering van de informatie heeft de balans doen omslaan ten gunste van diegenen die leugens zien als een instrument om mensen te beïnvloeden. Dictators exporteren hun ideeën met gemak naar open samenlevingen, terwijl inhoud die is geproduceerd onder omstandigheden van vrijheid zich zelden in de tegenovergestelde richting begeeft. Dit probleem is nog groter geworden door de groei van grote technologiebedrijven, die de architectuur van de publieke ruimte zijn gaan dicteren.

In de geschiedenis van de democratie hebben zich mechanismen ontwikkeld ter verbetering van de nauwkeurigheid en de ethiek van de journalistiek. Hoewel imperfect en vaak onzichtbaar hebben deze beschermingsmaatregelen veel voordelen met zich meegebracht voor gebruikers en producenten. Maar het tempo van de veranderingen in de mediasector heeft de verschillen waarop deze maatregelen oorspronkelijk gebaseerd waren, doen vervagen.

Verweer tegen trollen en despoten

Het beschermen van democratische idealen in deze moeilijke omstandigheden is een cruciale taak. Dat is de reden dat RSF samen met Nobelprijswinnaars, technologiespecialisten, journalisten en mensenrechtenactivisten de Information and ­Democracy Commission heeft opgericht. Als mede-voorzitters van dit onafhankelijke initiatief is het ons doel de mondiale aandacht te verschuiven naar de waarde van een vrije en pluralistische publieke ruimte, en oplossingen te bieden die journalisten de gelegenheid geven zonder angst voor represailles te werken en het publiek in staat stellen met gemak accurate informatie te vinden.

De komende weken zullen we een Internationale Verklaring over Informatie en Democratie opstellen, en in samenwerking met de leiders van diverse democratische landen werken aan het veiligstellen van de steun van regeringen over de hele wereld. De democratie, met haar wortels in de Verlichtingsidealen van de vrijheid en de rede, moet worden verdedigd. Democratische overheden en burgers mogen geen slachtoffer worden van nepnieuws, trollen, en de grillen van despoten. Ons initiatief is bedoeld het vermogen van open samenlevingen te versterken om zich tegen autoritaire krachten te weren.

We hebben het geluk te leven in een periode van enorme technologische mogelijkheden. Maar we hebben ook de verantwoordelijkheid ervoor te zorgen dat nieuwe manieren om informatie te delen niet veranderen in instrumenten van onderdrukking.

Vertaling: Menno Grootveld © Project Syndicate

Shirin Ebadi is mensenrechtenadvocaat en winnaar van de Nobelprijs voor de Vrede, Christophe Deloire is secretaris-­generaal van Reporters Sans ­Frontières (RSF).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.