'We dreigen terug te keren naar de 19de eeuw'

Topeconoom Branko Milanovic waarschuwt voor 19de-eeuwse toestanden. Zijn onderzoek bewijst wat de onderbuik al aanvoelde: globalisering maakt Aziaten rijker, maar een grote groep westerlingen valt buiten de boot.

Branco Milanovic: We dreigen terug te keren naar de 19de eeuw. Beeld Linelle Deunk / de Volkskrant

We beginnen met het goede nieuws. De wereld blijkt de afgelopen decennia een nivelleringsfeestje te hebben gevierd dat zijn gelijke niet kent in de geschiedenis. Zij is rijker én gelijker geworden. Voor het eerst sinds de Industriële Revolutie is de groei van de mondiale welvaartskloof een halt toegeroepen. Daar hebben vooral de hongerende Aziatische massa's van geprofiteerd. Zij gingen er in twintig jaar tijd gemiddeld tot wel 80 procent op vooruit. Een Chinese stedeling verdient inmiddels gemiddeld meer dan een Roemeen of een Litouwer.

Het slechte nieuws

Tot zover de globalisering als feelgood-verhaal. Nu het slechte nieuws. Anders dan liberale politici en economen jarenlang beweerden, is dit geen win-winsituatie. Er zijn ook verliezers. Niet ergens aan de andere kant van de wereld, maar hier, in Nederland. Terwijl Azië opstoomt en de westerse rijken nog rijker worden, ziet de lagere middenklasse haar welvaart stagneren.

Daarmee toont de Servisch-Amerikaanse Branko Milanovic (63) glashard aan wat de onderbuik al bespeurde. De voormalig hoofdeconoom bij de Wereldbank, nu verbonden aan de City University of New York, baseert zich op 600 onderzoeken naar ongelijkheid, afkomstig uit 120 landen, samen goed voor zo'n 90 procent van de wereldbevolking. Maar hij doet veel meer dan met een indrukwekkende hoeveelheid statistieken strooien. Milanovic biedt ook een verklaring voor de opmars van het rechtspopulisme - de verkoop van zijn boek schoot omhoog na de verkiezingsoverwinning van Trump. En hij waarschuwt: we dreigen terug te keren naar de 19de eeuw.

Eerst nog even terug naar dat wonderlijk bondige, maar zo veelzijdige boek. Dat heeft alles te maken met zijn achtergrond, beaamt Milanovic, die ter gelegenheid van de Nederlandse vertaling van Wereldwijde ongelijkheid. Welvaart in de 21ste eeuw (Spectrum, euro 29,99) even in Amsterdam is. Geboren in Parijs, ging hij naar school in België, om daarna in voormalig Joegoslavië economie te studeren.

'In het tweede jaar werden we verondersteld Das Kapital te lezen', vertelt hij met zijn ontbijt net achter de kiezen. 'Waarschijnlijk ben ik een van de weinigen die dat ook daadwerkelijk heeft gedaan. Fascinerend. De teleurstelling kwam toen ik aan de modernere, neoklassieke economen begon. Het ging over waarom persoon x koffie drinkt in café y, en tegen welke kosten. Zulke kleine, saaie vraagstukken! Ik was gewend aan denkers als Marx, maar ook Adam Smith of John Maynard Keynes. Die trachtten in het bestek van één boek de complete geschiedenis van de menselijke beschaving te verklaren.'

Grenzeloze ambitie

Die grenzeloze ambitie is terug te vinden in zijn eigen boek, over ongelijkheid. Dat begint al met het perspectief: Milanovic neemt de complete wereldbevolking onder de loep. Maar hij schroomt ook niet verreikende conclusies te verbinden aan de cijfers. Neem de fameuze 'olifantengrafiek', uitgegroeid tot zijn handelsmerk. In één beeld wordt getoond welke delen van de mensheid de afgelopen decennia het best geboerd hebben. Bovenaan, in de kop van het dier, bevindt zich de Aziatische middenklasse. Ook de slurf verging het prima: daar zit de allerrijkste 1 procent.

De lagere westerse middenklasse (de laaghangende kop van de olifant) ging er daarentegen nauwelijks op vooruit. 'De plutocratie', legt Milanovic uit, 'is uitstekend geïntegreerd in de geglobaliseerde economie. Ze spreekt elkaars taal, vliegt de hele wereld rond. Lijnrecht daartegenover staat de 20 tot 30 procent van de westerse bevolking die heel erg tegen globalisering is.'

Beeld Linelle Deunk / de Volkskrant

Of dat de successen van de rechts-populisten verklaart? 'Jazeker. Als je deze economische factoren negeert, kun je de populariteit van mensen als Wilders en Le Pen enkel verklaren als een plotselinge uitbarsting van haat, nationalisme en racisme. Ik denk niet dat zoiets spontaan gebeurt. Het heeft altijd te maken met teleurstelling en onvrede. In dit geval over de gevolgen van de globalisering.'

Het onderzoek van Milanovic ontkracht een linkse én een rechtse mythe. 'Neoliberalen gaan ervan uit dat globalisering iedereen rijker maakt', zegt Milanovic. 'Zorg voor vrijhandel, snoei in de regels en privatiseer publiek eigendom. Uiteindelijk profiteren we daar allemaal van. Niet dus.' De veelgeprezen meritocratie is een leugen gebleken. Ons inkomen wordt nog altijd voor 80 procent bepaald door de plaats en het milieu waarin we geboren worden, rekent hij voor. 'Alleen al met een Amerikaans paspoort, in plaats van een Congolees, vermenigvuldigt een persoon zijn inkomen 93 keer.' Noem het de wiegenbonus.

Drie werelden?

De linkse denkfout komt voort uit het anti-imperialisme. De landen in het 'Noorden', inclusief hun ooit zo uitgebuite arbeidsklasse, zouden rijk blijven op kosten van het arme 'Zuiden'. De wereld van de 21ste eeuw blijkt een stuk complexer, ontdekte Milanovic. 'Ik ben geboren en opgegroeid op een planeet die netjes in drieën was verdeeld. Er was een rijke eerste wereld, een socialistische tweede, en de arme derde wereld. Van dat overzichtelijk plaatje is weinig meer over. De eerste wereld bestaat nog altijd, maar is stevig gegroeid. De tweede wereld is sinds de val van SovjetUnie verleden tijd, terwijl een aantal Aziatische derdewereldlanden is opgestuwd in de vaart der volkeren. En dan is er nog Afrika. Dat continent is onder de streep amper gegroeid.'

Als in die chaotische wereldwanorde iets van een patroon valt te ontwaren, dan is dat een terugkeer naar de vorige periode van mondialisering: de 19de eeuw. 'De tijd', schrijft Milanovic in zijn boek, 'waarin het grootste gedeelte van de mondiale ongelijkheid toe te schrijven was aan de inkomensverschillen tussen rijke en arme Britten, rijke en arme Russen en rijke en arme Chinezen, maar niet aan het feit dat het gemiddelde inkomen in het Westen hoger was dan in Azië.'

Het is de wereld van de vlammende geschriften van Marx. Of de romans van Dickens. De tweedeling spreidde zich afgelopen eeuw uit over de aardbol. De verarmde miljarden in de derde wereld waren de pineut. Daarin komt nu gelukkig verandering. Maar als we niet oppassen, keert de ongelijkheid terug naar huis. Wat blijft, is dat de rijke bovenlaag rijker wordt. Daaronder wisselen de losers stuivertje. Veelzeggend is het nieuws van het Internationaal Monetair Fonds deze week: de arbeidsinkomensquote, oftewel dat deel van de koek dat ten goede komt aan de werknemers, blijft dalen.

Wie goed kijkt, betoogt Milanovic, ontwaart tot ver buiten de economie tekenen van zulke 19de-eeuwse toestanden. 'Neem de Verenigde Staten', denkt hij hardop na. 'Die gedragen zich op dit moment als een ontwikkelingsland waar de macht niet langer gecentraliseerd is. Verschillende onderdelen van het staatsapparaat handelen op uiteenlopende wijze.

'Dat is moeilijk voorstelbaar voor ons, westerse burgers. Wij zijn gewend aan ordentelijke staten met duidelijke hiërarchieën. Het doet meer denken aan een land als Pakistan. Daar houdt de geheime dienst ISI er een eigen politieke koers op na, los van de regering. Iets dergelijks zie je nu ook in Amerika. Als de baas van de CIA spreekt, is dat dan de mening van Trump? Van zijn geheime dienst? Of alleen van hemzelf? We weten het niet.'

Toch hoeft de 21ste eeuw geen kopie te worden van de 19de. De meest voor de hand liggende reactie schiet op dit moment overal om ons heen wortel: rechtspopulisme. Milanovic, zelf voorstander van mondialisering, ziet er weinig heil in. Niet omdat het om een onvermijdelijk, onomkeerbaar proces gaat, zoals vaak betoogd is. 'Technisch gezien kunnen we de mondialisering best terugdraaien', meent hij. 'Dat is een kwestie van het vrije verkeer van goederen en kapitaal aan banden leggen. Een land kan handelsbarrières opwerpen, zowel de Wereldhandelsorganisatie als de euro vaarwel zeggen en natuurlijk de immigratie terugbrengen tot nul.'

Maar, stelt hij, anders dan rechts-populisten beloven, keren we daarmee in sociaal opzicht niet terug naar de naoorlogse gouden jaren van het kapitalisme. 'De mondialisering terugdraaien, vergt een uiterst ingewikkelde en pijnlijke aanpassing. Vergelijk het met de overgang in Oost-Europa van socialisme naar kapitalisme. Jij en ik zouden echt niet ineens stoppen met samen koffiedrinken, nadenken en schrijven. Maar iemand moet wel de televisies en koelkasten gaan maken die Europa veertig jaar geleden zelf produceerde.'

"Technisch gezien kunnen we de mondialisering best terugdraaien." Beeld Linelle Deunk / de Volkskrant

De oplossing?

Gelukkig zijn er andere oplossingen. Milanovic is het niet eens met de doemprofeten die uit de geschiedenis de les trekken dat alleen oorlog, epidemieën en andere rampspoed een einde kunnen maken aan stijgende ongelijkheid. 'Alsof we een Derde Wereldoorlog nodig zouden hebben om de ongelijkheid verder terug te dringen. Alsjeblieft niet. Dan zie je de goedaardige krachten die historisch gezien óók een rol speelden over het hoofd. Zoals onderwijs, of vakbondsmacht. Daarmee is na de Tweede Wereldoorlog de ongelijkheid in de westers wereld enorm teruggedrongen. Ook in Nederland.'

Milanovic is sceptisch over de hogere belastingen waarvoor menig linkse partij pleit: 'Globalisering zorgt ervoor dat kapitaal makkelijk over de grens kan wegvluchten. Dus moet je eerder ingrijpen. Maak de bruto inkomensverdeling minder ongelijk.' Om de rijkdom eerlijk te verdelen, legt hij uit, moeten we allemaal een beetje kapitalist worden. Keer een deel van de lonen uit in de vorm van aandelen, betoogt Milanovic. Stimuleer eigen woningbezit. En belast schenkingen zwaarder, zodat rijkeluiskinderen niet al bij hun geboorte een enorme voorsprong hebben.

Laat dat volkskapitalisme nou net aan populariteit hebben ingeboet sinds de crisis van 2008. De verspreiding van financiële assets - huizen, aandelen, derivaten - onder steeds bredere delen van de bevolking bleek de financiële instabiliteit te hebben vergroot. Niet minder omstreden is een ander voorstel van Milanovic. Hij wil meer migranten toelaten. Maar niet met dezelfde rechten als de eigen bevolking. In plaats daarvan mikt hij op een soort tweederangs burgerschap.

'Ik weet dat het niet de perfecte oplossing is', zegt hij daar zelf over. 'Maar we moeten iets. Eén op de acht bewoners van deze planeet wil graag ergens anders gaan wonen. We staan dus pas aan het begin van de grote volksverhuizing. Laat een deel van deze migranten hier komen om specifieke vacatures bij een werkgever in te vullen, bijvoorbeeld voor een periode van vier jaar. Dan maken ze geen deel uit van de arbeidsmarkt als geheel en blijft hun invloed beperkt.'

Grenzen dicht

Het alternatief is de grenzen helemaal op slot te doen. Of om, heel consequent liberaal, na kapitaal en goederen ook de factor arbeid vrijelijk over de wereld te laten stromen. 'Beide oplossingen zijn slechter dan een middenweg. Bovendien is datgene wat ik voorstel, hoe radicaal het ook klinkt, nu al deels realiteit. Zelf werk ik in de Verenigde Staten met een greencard. Daarmee ben ik voor een procent of 90 gelijk aan een Amerikaanse staatsburger, maar niet helemaal. Hoezo gelijke rechten en plichten?'

Of de stagnatie van het Westen nou gestopt kan worden, of de opkomst van Azië wel of niet doorzet, voor één groep voorziet Milanovic hoe dan ook een zonnige toekomst: de economen. Hij gelooft er niets van dat, met de bestseller van Thomas Piketty en alle andere nieuwe boeken over ongelijkheid, de grote vragen beantwoord zijn. Integendeel. 'Dit is nog maar het begin. De toekomst in de economie is aan big data. Dat klinkt inmiddels als een holle frase, maar we krijgen echt steeds meer en gedetailleerdere gegevens over mensen. Nu én in het verleden.'

De gevolgen daarvan zijn ingrijpend, ook voor gewone burgers. Milanovic voorspelt niets minder dan een paradigmawijziging. 'Economen keken lange tijd noodgedwongen naar abstracties. Naar fictieve modelburgers - de rationele homo economicus - en gemiddelden, zoals het inflatiecijfer of het bruto binnenlands product. Maar wat zegt het nou eigenlijk over onze welvaart als de economie groeit met 2 procent? Wat merken jij en ik daarvan? Vrijwel niets!'

De nieuwe economie beschikt straks over gigantisch veel meer en gedetailleerdere kennis over de echte wereld. Over hoe het werkelijk met individuele mensen van vlees en bloed gaat. Met een beetje geluk leidt dat ook tot zinnigere aanbevelingen hoe hun leven te verbeteren, hoopt Milanovic. 'Ik zeg je, de datarevolutie luidt het einde van het tijdperk van het gemiddelde in. De toekomst is aan wat ik de heterogeniteit noem. Dáár ben ik in elk geval heel optimistisch over.'

5 (paarde-) middelen tegen ongelijkheid

Milanovic stelt: lang leve het volkskapitalisme. Laat de gewone vrouw en man bijvoorbeeld meedelen in de aandelenwinst van hun bedrijf.

Vergeet het maar. Oorlogen, epidemieën en andere rampen zijn het enige wat echt helpt tegen ongelijkheid, luidt de sombere conclusie van historicus Walter Scheidel in zijn nieuwste boek.

Onzin: 'demondialiseer', stellen Franse denkers als Frédéric Lordon. Oftewel: hijs de natiestaat terug op het schild.

Econoom Piketty bepleit het omgekeerde: voer een mondiale vermogensbelasting in.

Doe als in de 20ste eeuw, betogen linkse wetenschappers als James Galbraith en Wolfgang Streeck: zet in op sterke vakbonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.