Opinie

We danken onze successen vooral aan toeval, daarom moeten mazzelkonten eerlijk delen en links stemmen, ook Mark Rutte

Veel mensen die het goed hebben, denken dat dit hun eigen verdienste is. Maar er is toch ook niemand die zich op de borst klopt omdat hij de hoofdprijs in de staatsloterij heeft gewonnen, betoogt Huub Buijssen.

Bezoekers van Masters of Luxury in de RAI drinken een glaasje Magnum champagne. De beurs stond aanvankelijk bekend als de Miljonair Fair. Beeld Hollandse Hoogte / Co de Kruijf
Bezoekers van Masters of Luxury in de RAI drinken een glaasje Magnum champagne. De beurs stond aanvankelijk bekend als de Miljonair Fair.Beeld Hollandse Hoogte / Co de Kruijf

Zo’n vijftien jaar geleden raakte ik in de trein in gesprek met een zeer geslaagde zakenman. De man was erg trots op zijn succes. Ik las toen de roman Nachttrein naar Lissabon van schrijver en filosoof Pascal Mercier en kon het niet nalaten de zakenman als volgt uit te dagen. ‘Ik lees net een roman van een Zwitserse schrijver waarin de zin voorkomt: ‘Toeval is de werkelijke regisseur van ons leven.’ Alles overdenkend moet ik bekennen dat ik alle succesjes die ik in mijn leven heb geboekt – ik geef toe, allemaal veel kleiner dan die van jou – voor de volle honderd procent te danken heb aan toeval. Geldt dat ook voor jou?’ De zakenman reageerde fel: hij vond dat zijn succes zijn eigen verdienste was.

Na deze ervaring had ik de smaak goed te pakken en wanneer de gelegenheid zich voordeed, begon ik over de grote rol van toeval in het leven. Het werd mijn stokpaardje. Ik merkte dan steeds dat succesvolle mensen, net als die zakenman, braaf gehoorzaamden aan de wet die ik me nog van mijn psychologiestudie herinnerde: succes schrijven we op het eigen conto, falen wijten we aan omstandigheden.

Meestal lukte het me echter wel om met de volgende vragen een klein beetje twijfel te zaaien. ‘Maar wat als je wieg niet in Nederland had gestaan maar in Bangladesh? En wat als jouw beroep in de huidige tijd niet zoveel waardering had gekregen. Zou Messi ook zo’n megaster zijn geweest als hij honderd jaar eerder was geboren? En wat te denken van toevallige ontmoetingen? Zou Steve Jobs ook een succes hebben kunnen maken van Apple als de briljante ingenieur Steve Wozniak niet bij hem op school had gezeten?’

Kwaliteiten

De meeste succesvolle mensen waren na deze wat-als vragen bereid om toe te geven dat het toeval wel een rol heeft gespeeld bij hun succes, maar ze bleven erbij dat hun kwaliteiten uiteindelijk minstens net zo belangrijk waren. Daarbij weten ze Daniel Kahneman, Nobelprijswinnaar voor de economie, aan hun kant, want zijn favoriete formule is: succes = talent + geluk. Maar Kahneman laat onvermeld dat voor het behalen van succes de geluksfactor, hoe gering deze ook is, in de praktijk toch doorgaans van doorslaggevende betekenis is.

Het volgende gedachtenexperiment maakt dat duidelijk. Stel dat tien even hooggekwalificeerde personen solliciteren naar de vacature van ceo bij ASML. En stel verder dat een van hen slechts 1 procent meer geluk heeft, bijvoorbeeld doordat hij lid was van dezelfde studentenvereniging als twee van de drie leden van de sollicitatiecommissie. Wie krijgt dan de baan? Wat gaf dan uiteindelijk de doorslag? En Kahneman laat ook onvermeld dat talent eveneens een kwestie is van toeval.

Ik ken niemand die dit beter verwoordde dan de Israëlische schrijver Amoz Oz, en wel in zijn magistrale autobiografische roman Een verhaal van liefde en duisternis (2006). De hoofdpersoon krijgt hierin een brief van Fanja ( zijn oudere zus) waarin staat ‘dat zowel erfelijkheid als de omgeving die ons grootbrengt als onze sociale status, allemaal net kaarten zijn die je blind uitgedeeld krijgt voordat het spel begint. Daar komt geen vrijheid aan te pas: de wereld geeft en jij neemt gewoon wat je gegeven is, zonder dat er iets te kiezen valt’.

Fanja schrijft verder dat ze in een eerdere brief aan haar moeder hetzelfde had betoogd en dat die had tegengesputterd: ‘Maar de vraag is wat iedereen doet met de kaarten die hij toebedeeld heeft gekregen. Sommige mensen spelen uitstekend met matige kaarten, en bij anderen is het net andersom: ze verspillen en verliezen alles, ook al hebben ze fantastische kaarten! En dat is onze gehele wijsheid: hoe je speelt met de kaarten die je zijn toebedeeld.’ En dan komen de zinnen die me omverbliezen toen ik ze voor het eerst las. ‘Maar ook die vrijheid, schreef Fanja, hangt ironisch genoeg af van ieders geluk, van geduld, van intelligentie, intuïtie, durf. En dat zijn allemaal uiteindelijk toch ook alleen maar kaarten die je al dan niet toebedeeld hebt gekregen voordat het spel begint, zonder dat je iets gevraagd wordt. En als dat zo is, wat blijft er dan eigenlijk nog over van onze keuzevrijheid?’

Keihard voor gewerkt

Als ik Amoz Oz aanhaal (ik ken het citaat inmiddels uit mijn hoofd), krijg ik vaak als eerste reactie: ‘Ja, maar ik heb er keihard voor gewerkt.’ Mijn antwoord: ‘Er zijn enorm veel talentvolle mensen die keihard werken. Hoeveel jongens en meisjes hebben in hun jeugd niet alles op alles gezet om profvoetballer of top-hockeyer te worden. En hoeveel slagen er? En is hard kunnen werken en discipline ook niet het product van een combinatie van nature en nurture, dus van toeval?’

Een tweede veel gehoorde weerwoord is: ‘Ja, maar ik heb risico durven nemen!’ Mijn antwoord: ‘Bewijst dat niet juist dat je geluk hebt gehad? Risico nemen impliceert toch dat je vooraf geen zekerheid had maar een gok waagde die ook anders had kunnen uitpakken? Wat zou je ervan vinden als iemand zich op de borst zou kloppen na het winnen van de hoofdprijs in de staatsloterij?’

De notie dat toeval de werkelijke regisseur is van ons leven moet al degenen die succesvol zijn tot dankbaarheid en bescheidenheid manen. Het zou hen, zoals mazzelkont bij uitstek Mark Rutte, ook moeten aanzetten om links te stemmen en te pleiten voor hogere belastingen.

Waarom? Niet alleen omdat ze hun succes te danken hebben aan toeval en daarom uit het oogpunt van rechtvaardigheid de morele plicht hebben om hun fortuin eerlijk te delen, maar ook omdat ze zo hun waardering uitspreken voor al degenen die de voorwaarden hebben geschapen voor hun succes: onderwijzers, wegenbouwers, vervoerders, vuilnisophalers, ambtenaren, verpleegkundigen, politieagenten, stratenmakers. De minder gefortuneerden verdienen net zo veel beloning en waardering. Niemand is ooit helemaal op eigen kracht rijk of succesvol geworden.

Of zoals de schatrijke belegger Warren Buffet het zei: ‘Als iemand nu in de schaduw staat, dan heeft iemand anders lang te voren een boom geplant.’ Tenslotte is kiezen voor eerlijk delen ook in het belang van de happy few. Alleen zo kunnen ze voorkomen dat de ongelijkheid in de samenleving zodanig toeneemt dat de zeer grote groep van mensen die minder fortuin hadden in hun leven, het op zeker moment niet langer meer pikt en op brute wijze hun deel gaat opeisen.

Huub Buijssen is gezondheidszorgpsycholoog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden