VerslaggeverscolumnToine Heijmans in Pingjum

Wat kunst doet met een dorp, en waarom dat belangrijk is tijdens een viruscrisis

Er zijn mensen die beweren dat het in de terp zit, zo vol is dit dorp van kunst en kunstenaars, en de vraag is wat de gevolgen zijn. Het maakt zo’n dorp veerkrachtig, zegt Gwenda van der Vaart, die erop promoveerde, ‘het geeft gemeenschapsgevoel en soms ook trots’.

Goed om te weten nu de economie nog steeds het primaat krijgt in de viruscrisis. Geld is een gemakkelijke maatstaf, dat begrijpt iedereen, en kunst is toch ‘iets softs’, zegt Gwenda, daarom is het lastig om de kracht ervan te meten. Behalve als je in dat dorp gaat kijken zoals zij deed, en leert dat kunst van waarde is voor het ‘sociaal kapitaal’, waaronder saamhorigheid en vertrouwen.

Pingjum ligt in het sterrenstelsel van dorpen onder de Friese Waddenkust: na de Afsluitdijk rechtsaf. Het is heel oude poldergrond. Daar kom je alleen als je er moet zijn, zegt Gwenda; de krimp klopt er aan de deur. Nog is er een café, De Hollandse Kus, maar dat is alleen bij vlagen open en nu natuurlijk dicht. Er is een afhaalpizzeria, godzijdank, en de basisschool houdt manmoedig stand in een gemeenschap van krap zeshonderd mensen. Maar geen bakker meer, geen supermarkt; de drie kerken zijn er allang omgekat.

Saskia Hiemstra.Beeld Toine Heijmans

Tegelijk heeft Pingjum twee podia en een opmerkelijke stoet aan muzikanten, beeldhouwers, schrijvers, theatermakers. Daarom staat het ‘enigszins bekend als kunstenaarsdorp’, zegt Gwenda, voorzichtig, ‘want het is ook een kaatsdorp en een boerendorp; zo’n etiket kan verdelend werken’.

Als cultureel geografe wilde ze weten wat dat teweegbrengt, en daarvoor hield ze ‘wandelinterviews’ (‘dat geeft rijkere data’) met bewoners. En ze noteerde dat kunst kan helpen, vooral als het over de omgeving gaat: ‘Vroeger maakte je een praatje bij de bakker, voor de sociale context is zo’n podium dan een vervangende plek’.

Haar onderzoek is twee jaar oud maar actueel in coronatijd: de Friese commissaris van de koning, Arno Brok, nota bene van de VVD, haalde het aan in zijn nieuwjaarstoespraak. ‘Cultuur is de humuslaag van de samenleving’, zei hij, ‘kunst geeft zuurstof aan de geest’ en ‘cultuur houdt de gemeenschap vitaal’. Dat er in de viruscrisis meer aandacht is voor het lot van nagelstudio’s dan voor musea, vindt hij ‘onbegrijpelijk!’

In Pingjum kocht Saskia Hiemstra tien jaar terug het oude, in onbruik geraakte dorpshuis en maakte er een podium van, ‘het stond toch maar te verpieteren’. Ze is zangeres en mbo-docent. Tot de lockdown organiseerde ze er elke drie weken ‘iets leuks’, optredens van muzikanten die ze zelf waardeert - de laatste was Chris Jagger. Altijd volle bak. Ook leent ze de heerlijke ruimte uit aan kunstenaars.

Ze kwam in het dorp wonen toen er nog een bakker was, maar dat is niet de reden Podium Pingjum te beginnen, ‘het is gewoon iets van mezelf’. Er zijn hier veel creatievelingen, zegt ze, ‘maar er zijn net zoveel aardappelboeren, of mensen die werken in een supermarkt, of in het onderwijs’. Wat veerkracht geeft is de vrijheid die met kunst gepaard gaat: ‘Het kan hier, het mag hier, het is laagdrempelig maar je hóeft niet mee te doen. Je kunt zelf kiezen.’

Ruim denken, ook dat is van belang.

Zoldertheater.Beeld Toine Heijmans

We zetten het interview wandelend voort; het dorp lijkt leeg maar de kunst zit in de poriën, en Saskia gaat langs de minibieb, er zijn er twee, en langs het particuliere automuseum, en vertelt dat twintig Pingjummers de klok van de Victoriuskerk om beurten opdraaien, zij ook, anders zou ie niet meer luiden.

Het zoldertheater is boven in het woonhuis van muzikant Bob Driessen en theatermaker Gerda Holzhaus; ze maken kunst met hun omgeving. Het belang daarvan had Gwenda ook genoemd: ‘Als het betrekking heeft op het leven van mensen, komt er een breder publiek’. Lastig, want ‘kijk je naar de artistieke waarde, of naar het maatschappelijk nut ervan?’ Dat eerste dus, met het tweede tot gevolg.

Gwenda is nu betrokken bij Gronings Vuur, een project in de Eemsdelta, waar kunst wordt gebruikt om het sociaal kapitaal te versterken in het ommeland, en dat nu dus digitaal verloopt, onder meer met een ‘theatrale zoom-bingo’. Dat komt dus van boven, van de provincie die het ook betaalt, de resultaten moeten bewijzen of het even goed werkt.

Gwenda van der Vaart.Beeld Toine Heijmans

Maar Saskia laat in Pingjum meer zien dan kunst: de voormalige gereformeerde kerk is nu in gebruik als dagbesteding, en de tuin erachter is van de dorpscoöperatie, die meer doet dan alleen energie inkopen. Dorpelingen tuinieren en koken samen, en wie wil mag komen eten. Hoeft niet, mag wel, ‘dat geeft zoveel plezier en kracht’.

Wat er na de viruscrisis komt weet niemand, misschien een herwaardering van de kunst en van de kleinschaligheid in de dorpen. Maar Gwenda en Saskia hopen wel hetzelfde: dat het niet langer alleen maar gaat om geld.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden