VerslaggeverscolumnMargriet Oostveen in Driebergen

Wat iemand met smetvrees ons in coronatijd kan leren

Je staat je handen weer eens te wassen en denkt: hoe zou deze tijd uitpakken voor mensen met smetvrees? Ik ben niet de enige die zich dat afvraagt, blijkt op het kantoor van de Angst, Dwang en Fobie Stichting (ADF) in Driebergen, waar directeur Sander Pronk zegt: ‘We worden ontzettend veel benaderd over smetvrees en corona, maar die link kun je helemaal niet leggen. Van covidmaatregelen krijg je géén smetvrees.’

De oorzaak van dwangstoornissen blijkt in het licht van corona dan weer wél interessant. Uiteindelijk ook als mogelijk deel van een verklaring voor het oeverloze gediscussieer over elk coronamaatregeltje in Nederland. Komen we zo op.

De ADF, in 1968 opgericht als de Fobieclub, is een lotgenotengroep met honderd vrijwilligers, praatgroepen en een hulplijn. De praatgroepen lagen stil sinds de lockdown, maar beginnen nu net weer te draaien: tot eind december zijn er in het hele land ruim twintig om aan deel te nemen. Het clubblad Vizier heeft tweeduizend lezers, op de cover staan vaak bekende Nederlanders die vrijuit praten over hun angsten en dwangneigingen. Neuropsycholoog Eric Scherder: ‘Ik ben dwangmatig met mijn gezondheid bezig.’ Tv-presentatrice Katja Schuurman: ‘Ik ben met medicijnen méér mezelf.’ En musicalster Antje Monteiro vertelt dat ze het huis nooit zonder kalmeringsmiddel oxazepam verlaat, voor het geval ze een paniekaanval krijgt.

Het clubblad over angst en dwang, met bekende lotgenoten.

Wáren we dan al zo’n angstige samenleving? Sander Pronk is ervan overtuigd dat het wel aan de toegenomen druk in de maatschappij ligt dat mensen al langer ‘voor de bijl gaan’, maar noemt angst op zichzelf ‘heel nuttig’. Bij angststoornissen gaat het dan ook om angst voor de angst – Antje Monteiro heeft al jaren geen paniekaanval meer gehad, maar ze is er nog steeds bang voor.

Of je hier gevoelig voor bent is volgens Sander vaak ‘een samenhang van erfelijke factoren, opvoeding, en vaak pure pech in wat je meemaakt’. Zelf heeft hij nergens last van, maar iemand in zijn naaste omgeving maakte als kind mee hoe drie leeftijdgenootjes kort na elkaar stierven. Twee door ziekte, één meisje werd misbruikt en vermoord, dat was de 13-jarige Sybine Jansons uit Maarn, in 1999 een geruchtmakende zaak. Deze kennis woonde als kind in dezelfde omgeving, durfde niet meer naar school en ontwikkelde een jarenlange dwangstoornis om die angst te bedwingen.

Waarom wil de directeur van zo’n toegankelijke stichting niet zeggen over wie het hier gaat? ‘Omdat we het wel bespreekbaar willen maken, maar ‘open’ blijkt voor veel mensen een stap te ver.’ Zij worden dan vaak nog erg gek gevonden.

Veel vrijwilligers bij de ADF zijn partner van mensen met zo’n dwangstoornis die angst moet bedwingen, zoals Ellemieke Hemmers, die vandaag de hulplijn opneemt. Na coronapersconferenties staat de telefoon roodgloeiend. Er bellen mensen midden in een paniekaanval, die vaak aanvoelt als een hartaanval. En mensen die niet meer van hun kamer durven te komen, uit angst besmet te raken, of uit angst iets fout te doen en de coronaregels te overtreden. Er bellen mensen die hun relatie niet meer durven te zien, sommigen zijn zo bang dat ze weer bij ouders zijn gaan wonen voor de duur van corona, of willen zich laten opnemen.

Ellemieke Hemmers aan de hulplijn.

Ellemiekes man Ronald Burger is ‘expert handen wassen’, in zijn woorden. Een sportieve vent om te zien, computerprogrammeur van beroep, lijdt al acht jaar aan smetvrees. Dat begon met botte pech toen hij, kort voor vakantie en al enigszins overwerkt, het cv-hok nog in orde moest maken voor een nieuwe verwarmingsketel en onverwacht op een plaat asbest stuitte. Waarna er ook nog stomtoevallig asbestplaten van de basisschool van zijn kinderen waaiden en asbest werd aangetroffen in de boerderij van een vriend, waar zijn kinderen speelden. Korte samenvatting: na een tijdje zag Ronald in iedere sigarettenpeuk op het trottoir een stukje asbest en was hij als de dood voor besmetting. Het begon met handen wassen, na een tijd wilde hij niemand meer aanraken – Ronald hield al lang voordat het moest anderhalve meter afstand (‘Maar als je zelf geen ruimte meer inneemt, dan loopt juist iedereen tegen je aan’).

Dit voorjaar vond hij een goede therapeut. ‘Net toen iedereen zijn handen stuk ging wassen, leerde zij me vieze dingen te doen.’ Nu gaat hij enorm vooruit. Ronald kan zijn handen al over een wc-bril en vervolgens door zijn haar halen. Bah! Hij, met gepaste trots: ‘Ja hè.’

‘Corona hielp het los te laten’, zegt Ronald. Al moet hij wel erkennen dat hij nu opeens wel wat dwangmatig begint mee te denken en praten over het nut van coronamaatregelen. Ronald: ‘Logisch wel. Dat is óók angst bezweren.’

Corona hielp Ronald Burger zijn smetvrees los te laten.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden