column peter middendorp

Wat goed gaat, ligt aan ons, en wat slecht gaat, komt door de anderen

Er loopt een onderzoek naar de vraag waarom de armoede bij ons in de voormalige veenkoloniën zo hardnekkig is – vaak gaat die er van de ene generatie op de volgende over. Als we ‘de eerste bevindingen’ mogen geloven, die in het programma Nieuwsuur naar buiten werden gebracht, ligt het aan de mensen zelf. Hun normen en hun waarden.

‘In het gebied’, verklaarde een sociaal-psychologe, ‘heerst een cultuur van: doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg.’ Het was een algemene beschrijving, waarmee je wel meer regio’s in de wereld kon typeren, maar in dit geval leidde die cultuur ertoe dat de veenkoloniaal ‘niet buiten het gebied ging kijken of daar misschien kansen lagen’.

Ik heb Het pauperparadijs van Suzanna Jansen nog altijd niet gelezen, maar ik herinner me ook van de vakken economische geschiedenis nog wel dat dezelfde mensen honderdvijftig jaar geleden ook al arm waren. Ook toen werd er gedacht dat armoede geen kwestie was van geldgebrek, om de journalist Jesse Frederik aan te halen, maar dat die door karakterfouten en mentale zwakte werd veroorzaakt, de normen en waarden.

‘Arme mensen zijn slecht, anders waren ze niet arm’ – Reve scheef het al. Met zo ongeveer dezelfde logica werd indertijd van hogerhand besloten dat het uit moest zijn met die labbekakkerige armoede. Afgelopen, klaar. Niet langer toegestaan. Van overal uit het land en de steden werden de ‘onmaatschappelijken’ van de straat geplukt en naar de veenkoloniën gestuurd om daar in werkkampen te worden heropgevoed.

Een tijdlang is er nog wel werk geweest. Maar het laaggeschoolde werk verdween met de fabrieken, het werk bij de boeren werd door machines gedaan. De mensen die goed kunnen leren, ‘pakken hun kansen buiten het gebied’ – helemaal van wiesje naar wosje, ondanks dus de cultuur – het probleem is eerder dat ze niet meer terugkomen.

Er is een tijd geweest, vanaf de Tweede Wereldoorlog ongeveer tot voor enkele jaren geleden, een tijdperk dat voor mijn gevoel veel langer leek te gaan duren, waarin de relatie tussen armoede en geld wel werd geaccepteerd, tussen werkloosheid en de beschikbaarheid van werk. Maar die tijd is weer voorbij. Nu doen we dat niet meer, daar zijn we mee opgehouden, van dat verklaringsmodel zijn we afgestapt.

Nu komen er sociaal psychologen naar de dorpen, met korte kapsels en rode brilmonturen, om de mensen te vertellen: ‘Kun je de kinderen geen stukje vlees bij het avondeten betalen? Dat ligt aan jezelf, veenkoloniaal. Aan je karakter, je persoonlijkheid en je cultuur. Was je anders geweest, had je andere normen en waarden gehad, dan had die strokartonfabriek aan de overkant van de straat er nog gewoon gestaan.’

‘Wat goed gaat, ligt aan ons, en wat slecht gaat, komt door de anderen’, zei me laatst iemand in een café, weliswaar in een ander verband, maar ik moest er ineens weer aan denken. ‘Dat is de bron voor bijna alle misverstanden in de wereld.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden